To jest stara wersja strony!
Spis treści
Ćw. nr 7. Doświadczenie Stokes'a
Korekta 14.05.2016 – dodano punkt „Obliczenia”
0.1 Cel ćwiczenia.
- Wyznaczenie współczynnika lepkości cieczy bardzo lepkiej (gliceryny).
0.2 Zagadnienia teoretyczne.
0.3 Wprowadzenie.
Rys. 7.1. Schemat układu pomiarowego wraz z przedstawieniem sił działających na opadającą w cieczy kulkę. Siły te są przyłożone do środka masy kulki, na rysunku siły $F_t$ i $ F_w$ są odsunięte nieco na bok dla większej poglądowości, ponadto średnica kulki w stosunku do średnicy naczynia jest przedstawiona ze znaczną przesadą.
Układ pomiarowy przedstawia rys. 7.1. Składa się on z cylindra miarowego wypełnionego lepką cieczą, którą jest gliceryna. Na cylindrze zaznaczone są poziomy:
A – poziom powierzchni cieczy,
B – na tym poziomie prędkość kulki osiąga stałą wartość, poziom zaznaczony orientacyjnie na rysunku, nie znamy jego konkretnego położenia,
C – poziom na głębokości $ l_o $, odpowiednik poziomu B tyle, że z takim zapasem, by z całą pewnością był spełniony warunek dla poziomu B,
D – poziom nad dnem cylindra.
W ćwiczeniu do gliceryny spuszczamy, z wysokości $h$, metalowe kulki (ołów, cyna, stal) o znanym promieniu $r$. Kulka wpada do cieczy z pewną prędkością początkową $ v_o $, która w miarę opadania maleje (jeśli ma odpowiednio dużą wartość, jeśli nie to rośnie, w warunkach ćwiczenia spełniona jest pierwszy warunek) i na odcinku AB w pewnym momencie, na poziomie B osiąga stałą wartość $ v $, z którą dalej opada na odcinku BD. Tę prędkość wyznaczamy poprzez pomiar czasu opadania kulki na drodze CD (nie BD! Wyjaśnienie p. dalej).
Hamowanie kulki spowodowane jest działaniem na nią siły oporu cieczy $F_t$ zwanej siłą Stokes'a. Jest ona proporcjonalna do:
– współczynnika lepkości cieczy $\eta$,
– prędkości kulki $ v $,
– promienia kulki $ r $
i jest oczywiście skierowana w kierunku przeciwnym do kierunku ruchu, czyli do góry.
Dla ciała o kształcie kulistym, poruszającego się w cieczy znajdującej się w naczyniu o nieograniczonych rozmiarach, i gdy mamy do czynienia z ruchem laminarnym, siła Stokes'a jest równa:
$$F_t=6\pi\eta v r\tag{7.1}$$
natomiast gdy kulka porusza się w cieczy umieszczonej w rurze o promieniu $ R $, wzdłuż osi rury, to:
$$F_t=6\pi\eta v r\left(1-\frac{r}{R}\right)^n\tag{7.2}$$
gdzie $n$ jest współczynnikiem, który należy wyznaczyć doświadczalnie.
W naszym ćwiczeniu czynnik w nawiasie we wzorze (7.2) jest bardzo bliski jedności (gdyż $r<<R$ ) zatem przyjmiemy, że siła Stokes'a wyrażona jest wzorem (7.1).
Na kulkę działa również siła wyporu cieczy, skierowana do góry, równa ciężarowi wypartej przez kulkę cieczy:
$$F_w=V \rho_c g=\frac{4}{3}\pi r^3 \rho_c g\tag{7.3}$$
oraz skierowana w dół siła ciężkości kulki:
$$F_g=V \rho_k g=\frac{4}{3} \pi r^3 \rho_k g\tag{7.4}$$
gdzie
$ V$ – objętość kulki,
$ \rho_c$ – gęstość cieczy,
$ \rho_k$ – gęstość kulki,
$ g$ – przyśpieszenie ziemskie,
$r$ – promień kulki.
Uwzględniając kierunki sił, wypadkowa siła działająca na kulkę wyniesie:
$$F=F_t+F_w-F_g\tag{7.5}$$
Prześledźmy jakie wartości przyjmuje wypadkowa siła $F$. Należy rozpatrzyć ruch kulki na odcinku AB oraz BD i uwzględnić, że $F$ poprzez siłę Stokes'a $F_t$ zależy od prędkości kulki.
Odcinek AB: kulka wpada do cieczy z prędkością $v_o$. Wtedy:
- Jeśli jest ona odpowiednio duża, to siła wypadkowa $F$ będzie większa od zera i skierowana do góry. Ruch kulki będzie ruchem opóźnionym z prędkością początkową $v_o$. W miarę opadania prędkość kulki będzie maleć, a z nią siła wypadkowa $F$. Na głębokości poziomu B osiągnie ona wartość zero, a prędkość osiągnie stałą wartość $v$. Ruch kulki poniżej poziomu B będzie ruchem jednostajnym prostoliniowym, zgodnie z I zasadą dynamiki Newtona.
- Jeśli natomiast prędkość początkowa będzie odpowiednio mała, to siła wypadkowa $F$ będzie większa od zera i skierowana w dół. Kulka zatem będzie poruszała się ruchem przyśpieszonym, jej prędkość będzie rosła, czemu będzie towarzyszyć malenie siły wypadkowej $F$ (w wyniku wzrostu siły oporu Stokes'a), która osiągnie wartość zerową na głębokości poziomu B, a prędkość osiągnie stałą wartość $v$. Ruch kulki poniżej poziomu B będzie ruchem jednostajnym prostoliniowym, zgodnie z I zasadą dynamiki Newtona.
- Możliwe jest też, że prędkość początkowa będzie równa prędkości opadania kulki w cieczy. Wtedy siła wypadkowa będzie od samego początku równa zero.
Odcinek BD: zgodnie z powyższym wypadkowa siła działająca na kulkę równa się zeru i kulka porusza się ruchem jednostajnym prostoliniowym. Potrzebujemy zmierzyć jej prędkość, czyli zmierzyć długość BD i czas opadania na tym odcinku. Jednakże poziom B nie jest dokładnie określony, zatem zamiast niego przyjmujemy poziom C, położony odpowiednio głęboko, tak że kulka z całą pewnością zdążyła już uzyskać swoją stałą prędkość opadania. Zatem pomiar prędkości przeprowadzamy na odcinku CD. Zakładając,że jego długość wynosi $l$ a czas opadania kulki $t$ dostajemy prędkość kulki $v=l/t$.
Możemy teraz wyprowadzić wzór na współczynnik lepkości. Do wzoru (7.5) podstawiamy $F=0$ i wyrażenia ze wzorów (7.1), (7.3) i (7.4):
$$0=6 \pi \eta v r + \frac{4}{3}\pi r^3 \rho_c g - \frac{4}{3} \pi r^3 \rho_k g$$
Po podstawieniu $v=l/t$ i odpowiednich przekształceniach otrzymujemy
$$\eta=\frac{2(\rho_k-\rho_c)gr^2 t}{9l}$$
Ponieważ w ćwiczeniu nie mierzymy promienia kulek $r$ lecz ich średnicę $d$, więc w powyższym wzorze zastąpimy promień $r$ przez średnicę $d$, podstawiając $r=\frac{1}{2}d$ otrzymujemy wzór
$$\boxed{\eta=\frac{(\rho_k-\rho_c)gd^2 t}{18l}}\tag{7.6}$$
0.4 Pomiary
- Ćwiczenie wykonywane jest w jednej z dwu wersji:
- w.1: z kulkami z ołowiu i stali, których gęstości należy pobrać z tablic fizycznych lub wyszukać w internecie.
- w.2: z kulkami z cyny i szkła, gęstość cyny (odmiana metaliczna oznaczana jako biała lub $\beta$) należy pobrać z tablic fizycznych lub wyszukać w internecie, natomiast gęstość kulek szklanych należy zmierzyć, gdyż nie znamy gatunku szkła, z którego wykonane są kulki, a różne rodzaje/gatunki szkła mają różne gęstości. Należy wykonać następujące pomiary i czynności:
- przy pomocy wagi torsyjnej zmierzyć masę $m$ 1 kulki (sposób obsługi wagi torsyjnej wyjaśni prowadzący zajęcia),
- przy pomocy suwmiarki lub mikrometru zmierzyć jej średnicę,
- określić niepewności pomiarów, wyniki zapisać w tabeli 7.3,
- wyprowadzić wzór na gęstość wychodząc z definicji $\rho=\displaystyle\frac{m}{V}$, uwzględniając, że objętość kuli $V=\displaystyle\frac{4}{3}\pi r^3$ i $r=\displaystyle\frac{1}{2}d$, zapisać w tabeli 7.3,
- wyprowadzić metodą różniczki logarytmicznej (lub zupełnej) wzór na niepewność maksymalną $\Delta_m \rho$, zapisać w tabeli 7.3.
- z wyprowadzonego wzoru obliczyć gęstość kulki szklanej $\rho_{ksz}$ w jednostkach podstawowych układu SI, tj. $\mbox{kg}/{\mbox{m}^3}$, jej niepewność maksymalną, zaokrąglić niepewność maksymalną i obliczoną gęstość. Zaokrąglone wartości zapisać w tabeli 7.2.
- Zmierzyć gęstość cieczy $\rho_c$ przy pomocy areometru oraz temperaturę otoczenia, określić niepewności pomiarowe.
W tablicach (lub internecie) odszukać gęstości materiałów z jakich wykonane są kulki (stali, ołowiu i cyny, w zależności od wariantu ćwiczenia). Ustalić ich niepewności pomiarowe.
Przyjąć przyśpieszenie ziemskie $g=9,\!810\pm 0,\!005 \,[\mbox{m}/\mbox{s}^{2}]$.
Zapisać w tabeli 7.2. - Linijką zmierzyć długość $l$ odcinka CD cylindra miarowego z gliceryną, określić niepewność pomiarową
(wskazówka: określ dokładność odczytu położenia kreski na cylindrze uwzględniając fakt, że ma ona określoną grubość i, że podczas pomiaru nie zlokalizujesz precyzyjnie wzrokowo jej położenia w momencie gdy kulka mija kreskę, zatem błąd wyznaczony z zasady połowy najmniejszej działki należy zwiększyć np. do całej działki, ponadto ponieważ długość jest różnicą położeń punku końcowego i początkowego to jej błąd jest równy sumie błędów pomiaru położeń obu punktów,
rozsądną wartością wydaje się być $\Delta l=2 \mbox{mm}$).
Zapisać w tab. 7.2. - Zmierzyć średnicę $d$ kulki, zapisać w tab. 7.2. w wierszu dla danego numeru pomiaru,
przy pierwszym pomiarze określić niepewność pomiarową na podstawie dokładności użytego przyrządu pomiarowego i zapisać w dolnym wierszu tab. 7.2. - Spuścić zmierzoną kulkę z niewielkiej wysokości (mniej więcej takiej samej dla wszystkich kulek) do cieczy i zmierzyć jej czas opadania $t$ na odcinku CD, zapisać w tab. 7.2 w wierszu dla danego numeru pomiaru,
przy pierwszym pomiarze określić niepewność pomiarową na podstawie dokładności użytego przyrządu pomiarowego i zapisać w dolnym wierszu tab. 7.2
(wskazówka: dokładność stopera wynosi 0,01 s, nie jest jednak jedynym źródłem błędu pomiarowego, dochodzi jeszcze błąd związany z czasem reakcji obserwatora na moment minięcia kulki pierwszej i ostatniej kreski wyznaczających odcinek drogi przebytej przez kulkę, rozsądną łączną wartością błędu $\Delta t$ jest wartość 0,3 s). - Pomiary 4-5 wykonać dla 10 kulek jednego rodzaju i 10 drugiego rodzaju (stosownie do wariantu ćwiczenia).
- Wyniki zapisać w tabelach 7.1. i 7.2.
Uwaga: w tabeli 7.2 wpisywać dane liczbowe w postaci $\text{wartość} \pm \text{niepewność}$.
Tabela 7.1. Wyniki pomiarów. (Należy sporządzić oddzielne tabele dla każdego rodzaju kulek, zwróć uwagę na jednostki długości)
| Rodzaj kulek: | |||||
| Nr pomiaru | $l[\mbox{m}]\vphantom{\left[\frac{\mbox{kg}}{\mbox{ms}}\right]}$ | $d\, [\mbox{m}]\vphantom{\left[\frac{\mbox{kg}}{\mbox{ms}}\right]}$ | $t\, [\mbox{s}]\vphantom{\left[\frac{\mbox{kg}}{\mbox{ms}}\right]}$ | $\eta \, \left[\frac{\mbox{kg}}{\mbox{ms}}\right]$ | $|\bar{\eta} - \eta _{\,i} |\,\left[\frac{\mbox{kg}}{\mbox{ms}}\right]$ |
| kol. 0 | kol.1 | kol.2 | kol.3 | kol.4 | kol.5 |
| 1 | |||||
| 2 | |||||
| 3 | |||||
| 4 | |||||
| 5 | |||||
| 6 | |||||
| 7 | |||||
| 8 | |||||
| 9 | |||||
| 10 | |||||
| wpisz wartości | $\Delta l=\phantom{\displaystyle\sum_{i=1}^{10}}$ …….. | $\Delta d=\phantom{\displaystyle\sum_{i=1}^{10}}$ …….. | $\Delta t=\phantom{\displaystyle\sum_{i=1}^{10}}$ …….. | $\bar{\eta}=\phantom{\displaystyle\sum_{i=1}^{10}}$ …….. | $\displaystyle\sum_{i=1}^{10} |\bar{\eta}-\eta_{\,i}|=$ …….. |
Tabela 7.2. Pomiary dodatkowe i dane tablicowe.
Tabela dotyczy obu wersji ćwiczenia.
| kol. 1 | kol. 2 | kol. 3 |
|---|---|---|
| 1 | gęstość cieczy, typ areometru, zakres ……… | $\rho_c \,[\mbox{g}/\mbox{cm}^{3}]=$ $\,$ $........\pm........$ |
| 2 | temperatura pomiarów, przyrząd ……… | $t_p \,[^\circ\mbox{C}]=$ $\,$ $........\pm........$ |
| 3 | w.1. gęstość stali, źródło ……………………………………….. | $\rho_{ks} \,[\mbox{kg}/\mbox{m}^{3}]=$ $\,$ $........\pm........$ |
| 4 | w.1. gęstość ołowiu, źródło ……………………………………….. | $\rho_{ks} \,[\mbox{kg}/\mbox{m}^{3}]=$ $\,$ $........\pm........$ |
| 5 | w.2. gęstość cyny, źródło ……………………………………….. | $\rho_{ks} \,[\mbox{kg}/\mbox{m}^{3}]=$ $\,$ $........\pm........$ |
| 6 | w.2. gęstość szkła | $\rho_{ko} \,[\mbox{kg}/\mbox{m}^{3}]=$ $\,$ $........\pm........$ |
| 7 | przyśpieszenie ziemskie | $g \,[\mbox{m}/\mbox{s}^{2}]=$ $\,$ $........\pm........$ |
Tabela 7.3 Pomiar gęstości kulek szklanych. Uwagi:
wagi torsyjne:
sala 206-3H: zakres $0-100 \mbox{mg}$, $\Delta m=0,\!2 \mbox{mg}$
sala 206-5H: zakres $0-250 \mbox{mg}$, $\Delta m=0,\!5 \mbox{mg}$
pomiar średnicy kulek $d$: suwmiarka $\Delta d= 0,\!1 \mbox{mm}$, z noniuszem $\Delta d= 0,\!05 \mbox{mm}$, mikrometr $\Delta d= 0,\!01 \mbox{mm}$.
| $m\ [\mbox{mg}]$ | $d\ [\mbox{mm}]$ | $\Delta m=$ | $\Delta d=$ | Wzór $\rho_{ksz}=$ | Wzór $\Delta_m\rho_{ksz}=$ |
| $\phantom{X}$ |
0.5 Obliczenia
Dla każdego rodzaju kulek:
- Dla każdego pomiaru obliczamy współczynnik lepkości z dokładnością do 4-5 cyfr znaczących, wyniki zapisujemy w tabeli 7.1. w kolumnie 4.
Dla jednego z pomiarów dla każdego rodzaju kulek przedstawiamy szczegółowy przykład obliczenia, tj. symbol wielkości, = podstawienie do wzoru wartości liczbowych wraz z jednostkami (w jednostkach podstawowych układu SI) = ewentualne przekształcenia wartości liczbowych i jednostek = wynik i jednostka, - Obliczamy wartość średnią współczynnika lepkości, wartości dla kolumny 5 i ich sumę oraz błąd przeciętny (z dokładnością do 3 cyfr znaczących) ze wzoru $$\bar{\eta}=\frac{1}{n}\sum_{i=1}^n {|\bar{\eta}-\eta_i|}$$.
- Dokonujemy zaokrągleń wartości błędu przeciętnego oraz wartości średniej.
- Dla jednego z pomiarów obliczamy niepewność maksymalną (z dokładnością do 3 cyfr znaczących) i przedstawiamy szczegółowy zapis j.w. ze wzoru
\[\Delta_m \eta =\eta\, \left (\, \left |\frac{2\Delta r}{r} \right | + \left | \frac{\Delta t}{t} \right | + \left|\frac{\Delta l}{l}\right|\, \right )\].
- Dokonujemy zaokrąglenia niepewności maksymalnej i odpowiadającej jej wartości lepkości.
0.6 Uwagi do sprawozdania
Pełen materiał n/t sprawozdań znajduje się w Sprawozdanie z ćwiczenia, Zasady opracowywania wyników pomiarów i Rachunek niepewności pomiarowych. Poniżej przedstawione są wybrane zagadnienia dotyczące tego konkretnego ćwiczenia.
Przypomnienie: sprawozdanie z ćwiczenia jest indywidualne i składa się z następujących części:
- Strona tytułowa – zawiera wzorcową tabelkę z danymi i nic więcej (daje to miejsce na pisemne uwagi prowadzącego zajęcia), tabela może być wydrukowana.
- Metoda pomiaru – zawiera odręcznie sporządzoną (na podstawie instrukcji do ćwiczenia) notatkę zawierającą:
- wyjaśnienie jaki jest cel ćwiczenia, co w nim jest wyznaczane, jaka jest tego definicja, jednostki itp.
- opis metody pomiarowej, schemat układu pomiarowego, niezbędne wzory, definicje itd.
- ogólne omówienie procedury pomiarowej.
- Wyniki pomiarów i obliczenia – może zawierać wydruki z arkusza kalkulacyjnego (np. Excela), szczegóły p. dalej,
- Zestawienie wyników – odręcznie, jw.
- Wnioski – odręcznie, jw.
Poniżej przedstawione zalecenia dotyczące ostatnich 3 części sprawozdania.
Wyniki pomiarów i obliczenia
- Wielkość fizyczna będąca wynikiem pomiaru bezpośredniego – są to 3 wielkości: odczyt przyrządu pomiarowego (liczba), niepewność (używamy też określenia błąd, też liczba) pomiaru i jednostka (np.: m, kg, mm, V, mV itp.) wielkości mierzonej.
- Wielkość fizyczna będąca wynikiem pomiaru pośredniego lub wynikiem pośrednim bardziej złożonych obliczeń – jest to wielkość obliczona ze wzoru, do którego podstawiamy odpowiednie wyniki pomiarów bezpośrednich, są to też te same 3 wielkości, czyli liczba, niepewność (błąd) wynikająca z tego, że do obliczeń wzięliśmy niedokładne dane (trzeba ją wyznaczyć oddzielnie), i jednostka tej wielkości fizycznej.
Pojawia się jednak możliwość poważnego błędu wykonawcy, by go uniknąć należy stosować zasadę:
do wzorów podstawiamy wyniki pomiarów sprowadzone do podstawowych jednostek układu SI. - Dokładność obliczeń określamy ilością cyfr znaczących (co to jest? patrz Zasady opracowywania wyników pomiarów).
- Wyniki pomiarów pośrednich: ta ilość wynika z dokładności danych, które podstawiamy do wzoru. Co prawda kalkulator, czy arkusz kalkulacyjnym mogą nam dużo cyfr znaczących, rzecz jest w tym ile z nich ma sens, skoro użyliśmy niedokładnych danych.
Znane są reguły postępowania w tej sytuacji, pomijamy je i kierujemy się następującą regułą praktyczną:
wielkości obliczane (czyli wyniki pomiarów pośrednich) obliczamy z taką dokładnością byśmy mogli je odpowiednio zaokrąglić. Wynika to z dokładności pomiarów w Laboratorium Fizyki. Jest ona taka, że wystarczą nam 4-5 cyfr znaczących, resztę odrzucamy. - Niepewności pomiarowe: obliczamy je dla wielkości mierzonych pośrednio (jest to dość złożone), przyjmujemy zasadę, że obliczamy je z dokładnością do 2 cyfr znaczących (dotąd przyjmowaliśmy, że do 3 i zaokrąglaliśmy w górę do 2 lub 1 , zmieniamy to), następnie zaokrąglamy w górę do 1 cyfry, jeśli wzrost niepewności będzie mniejszy od 10%.
- W tabeli „pomiarowo-obliczeniowej przedstawia się wyniki pomiarów, dane dotyczące niepewności pomiarowych oraz wyniki obliczeń zgodnie z wierszem nagłówkowym tabeli.
Może to być wydruk z arkusza kalkulacyjnego, z tym że musi zbliżony do tabeli w instrukcji (arkusz kalkulacyjny jest ograniczony jeśli chodzi o typografię, musimy radzić sobie bez niej, np. zamiast $\eta$ możemy wpisać eta, itp., można też wpisać odpowiednie symbole odręcznie)
lub też zrobiona odręcznie z wpisanymi wynikami obliczeń zrobionych przy pomocy kalkulatora (tzw. naukowego lub inżynierskiego, inny np. czterodziałaniowy się nie nadaje). - Pod tabelą lub na odrębnej kartce zapisujemy (poniżej tekst wyróżniony na żółto na ekranie, w ramce na wydruku lub w formacie pdf jest objaśnieniem o co chodzi):
- dla wybranego pomiaru przedstawiamy szczegółowy przykład obliczeń każdej obliczanej wielkości z tabeli w postaci
komentarz np. Dla pomiaru Nr …
symbol wielkości = wzór = podstawienie wartości liczbowych z jednostkami = wynik wraz z jednostką i jeśli dokonujemy zaokrąglenia ≈ wartość po zaokrągleniu z jednostką, - analogicznie przedstawiamy obliczenia pozostałych wielkości (niepewności pomiarowe, wartości średnie itd.)
- przykład – przedstawia obliczenie $\displaystyle\bar \eta$, niepewności $\Delta_p \bar \eta$, zaokrąglenie jej wartości i zaokrąglenie obliczonej wartości $\displaystyle\bar \eta$
$\displaystyle\bar \eta=\frac{1}{n}\sum_{i=1}^n \eta_i=\frac{1}{10}\cdot 2,\!2345=0,\!22345 \frac{\mbox{kg}}{\mbox{ms}}$,
$\displaystyle\Delta_p\bar \eta=\frac{1}{n}\sum_{i=1}^n|\bar\eta - \eta_i |=\frac{1}{10}\cdot 0,\!0495=0,\!00495\approx 0,\!0049\approx 0,\!005 \frac{\mbox{kg}}{\mbox{ms}}$ (zapisane z dokładnością do 2 cyfr znaczących, następnie zaokrąglone do 1 cyfry, gdyż wzrost błędu jest mniejszy niż 10%),
$\displaystyle\bar \eta =0,\!22345\approx 0,\!223 \frac{\mbox{kg}}{\mbox{ms}}$ (zaokrąglone do 3 miejsca po przecinku, gdyż ostatnia cyfra niepewności przeciętnej jest na tym właśnie miejscu).
Zestawienie wyników
W tej części przedstawiamy otrzymane wyniki (po zaokrągleniach i wraz z niepewnościami pomiarowymi) bez zbędnych szczegółów (te są w części „Wyniki pomiarów i obliczenia”), lecz w sposób czytelny, więc z niezbędnymi komentarzami. Np.:
Obliczona wartość średnia lepkości dla kulek stalowych wraz z niepewnością przeciętna wynosi
$\bar \eta=0,\!223\pm0,\!005 \frac{\mbox{kg}}{\mbox{ms}}$,
dla pomiaru nr $\mathrm{...}$ dla kulek stalowych otrzymano wartość lepkości wraz z niepewnością maksymalną
$\eta_{...}=\mathrm{....}\pm\mathrm{...}\ $ jednostka.
Wnioski
Ocenić otrzymane wyniki:
- Porównać otrzymane wartości średnią $\bar\eta$ dla obu rodzajów kulek i ocenić wielkość rozbieżności (b. duża, duża, mała ?).
- Porównać niepewności przeciętne dla obu rodzajów kulek, to samo dla niepewności maksymalnych.
- Porównać niepewności przeciętne i maksymalne dla każdego rodzaju kulek. Ocenić czy rodzaj kulek ma znaczenie na relację między tymi wielkościami.

