To jest stara wersja strony!
Spis treści
Badanie mikrostruktury i składu pierwiastkowego próbek pochodzenia biologicznego metodami SEM/EDS
Cele ćwiczenia
- Poznanie możliwości wykorzystania metod SEM/EDS do badania materiałów pochodzenia biologicznego oraz zasad przygotowania próbek do tego typu badań.
- Zapoznanie się z budową i mikrostrukturą skorupki jaja kurzego.
- Przygotowanie roztworów o określonych stężeniach.
- Poznanie wpływu wybranych roztworów chemicznych na mikrostrukturę i właściwości skorupki jaja kurzego.
- Porównanie mikrostruktury i składu pierwiastkowego próbek przed obróbką chemiczną i po jej przeprowadzeniu.
1. Wprowadzenie
1.1 Skaningowa mikroskopia elektronowa (SEM) z analizą EDS
Skaningowa mikroskopia elektronowa (SEM, ang. Scanning Electron Microscopy) jest instrumentalną metodą analizy umożliwiającą obserwację powierzchni materiałów z dużym powiększeniem i wysoką rozdzielczością. W SEM powierzchnia próbki jest skanowana wiązką elektronów, generowaną przez działo elektronowe i skupianą za pomocą układu soczewek elektromagnetycznych. W wyniku oddziaływania wiązki elektronów z próbką powstają różnego rodzaju sygnały, m.in. elektrony wtórne (SE) czy elektrony wstecznie rozproszone (BSE), które są rejestrowane przez odpowiednie detektory. Na podstawie zarejestrowanych sygnałów tworzony jest obraz powierzchni próbki. Schemat budowy mikroskopu SEM przedstawiono na rys.1.

Rys. 1. Schemat budowy mikroskopu SEM FEI Quanta 200 Mark II (opracowano na podstawie instrukcji obsługi mikroskopu)
Ponieważ podczas badania próbka jest bombardowana wiązką elektronów, istotne znaczenie ma jej przewodnictwo elektryczne. W przypadku materiałów nieprzewodzących może dochodzić do gromadzenia się ładunku elektrycznego na ich powierzchni, co prowadzi do zakłóceń obrazu i utrudnia obserwację mikrostruktury. Aby ograniczyć to zjawisko, próbki mogą być pokrywane cienką warstwą materiału przewodzącego, np. złota. Alternatywnym rozwiązaniem jest prowadzenie obserwacji w warunkach niskiej próżni (LV, ang. Low Vacuum), które umożliwiają ograniczenie efektów związanych z elektryzowaniem się powierzchni próbki. W przypadku badanej w ćwiczeniu skorupki jaja kurzego, która jest materiałem nieprzewodzącym, zastosowanie odpowiedniej metody przygotowania próbki lub trybu pracy mikroskopu pozwoli uzyskać obrazy przydatne do analizy jej mikrostruktury.
Mikroskop skaningowy może być wyposażony w analizator EDS (ang. Energy-Dispersive X-ray Spectroscopy), dzięki czemu oprócz obserwacji powierzchni preparatu możliwe jest uzyskanie informacji o jego składzie pierwiastkowym. W wyniku oddziaływania wiązki elektronów z próbką może dojść do wybicia elektronów z wewnętrznych powłok atomów. Powstałe w ten sposób wakaty są zapełniane przez elektrony z wyższych poziomów energetycznych, czemu towarzyszy emisja promieniowania rentgenowskiego o energii charakterystycznej dla danego pierwiastka. Promieniowanie to jest rejestrowane przez detektor EDS i analizowane pod względem energii, co pozwala na identyfikację pierwiastków obecnych w badanym obszarze oraz oszacowanie ich względnego udziału. Należy pamiętać, że EDS umożliwia określenie składu pierwiastkowego analizowanego obszaru, ale nie pozwala na bezpośrednią identyfikację konkretnych związków chemicznych ani określenie form występowania pierwiastków i rodzaju wiązań chemicznych.
1.2 Budowa skorupki jaja kurzego
Skorupka jaja kurzego jest materiałem kompozytowym zbudowanym przede wszystkim z mineralnej fazy węglanu wapnia, występującego głównie w postaci kalcytu, oraz składników organicznych. W jej budowie wyróżnia się między innymi kutykulę, warstwę palisadową, warstwę mamilarną (ze stożkami mamilarnymi) oraz błonę pergaminową, składającą się z błony wewnętrznej i zewnętrznej. Skorupka jest porowata, a jej mikrostruktura może różnić się w zależności od miejsca obserwacji.

Rys. 2. Budowa skorupki jaja kurzego: obraz SEM przekroju poprzecznego (a) oraz odpowiadający mu schemat przedstawiający poszczególne warstwy skorupki jaja (b) (Gautron i in., 2021)
1.3 Wpływ odczynników chemicznych na skorupkę jaja kurzego
Wersenian disodowy (EDTA) jest związkiem kompleksującym jony metali, w tym jony wapnia. Może sprzyjać usuwaniu wapnia z mineralnej fazy skorupki.
Kwas octowy reaguje z węglanem wapnia, prowadząc do powstawania rozpuszczalnego octanu wapnia, wody i dwutlenku węgla. Reakcję kwasu octowego z węglanem wapnia opisuje równanie:
$$ \ce{CaCO_3 + 2\,CH_3COOH \rightarrow Ca(CH_3COO)_2 + H_2O + CO_2^\uparrow\ .}$$
Oba odczynniki mogą powodować zmiany mikrostruktury skorupki, jednak działają na podstawie różnych mechanizmów chemicznych. Zakres zmian zależy między innymi od stężenia roztworu, czasu oddziaływania, wielkości fragmentów oraz stosunku objętości roztworu do masy próbki.
2. Aparatura, materiały i odczynniki
Aparatura i sprzęt laboratoryjny:
- skaningowy mikroskop elektronowy wyposażony w detektor EDS;
- waga laboratoryjna;
- zlewki szklane;
- pipety;
- cylinder miarowy;
- kolby miarowe o pojemności 50 ml;
- łyżeczka laboratoryjna;
- szalki Petriego.
Materiały i odczynniki:
- skorupki jaj kurzych, umyte i wysuszone;
- wersenian disodowy, dwuwodny, $ \ce{C_{10}H_{14}N_2Na_2O_8 \cdot 2H_2O}, \quad M = 372{,}24\ \mathrm{g/mol} $;
- ocet spirytusowy 10%;
- woda dejonizowana.
3. Przebieg ćwiczenia
3.1 Spotkanie I – przygotowanie próbek i roztworów oraz charakterystyka próbki wyjściowej
Uwaga: Wszystkie czynności związane z przygotowaniem próbek i roztworów należy wykonywać w rękawiczkach ochronnych i fartuchach laboratoryjnych.
- Przygotować próbkę skorupki jaja kurzego, uprzednio umytą i wysuszoną, przeznaczoną do badań bez obróbki chemicznej.
- Za pomocą taśmy węglowej zamocować próbkę na stoliku na próbki do badań SEM i umieścić ją w komorze mikroskopu.
- Przygotować próbki przeznaczone do obróbki chemicznej. Wybrać fragmenty skorupek o możliwie podobnej wielkości i zbliżonym stanie powierzchni. Do każdego wariantu obróbki (zgodnie z Tab. 1) przygotować minimum 2 próbki i umieścić je w osobnych, odpowiednio oznakowanych naczyniach.
- Przygotować roztwory wersenianu disodowego oraz kwasu octowego. Wykonać niezbędne obliczenia i odważyć lub odmierzyć odpowiednie ilości odczynników (patrz punkt: Przygotowanie roztworów). Dodatkowo przygotować osobny wariant obróbki z użyciem octu spirytusowego o stężeniu nominalnym 10%.
- Rozpocząć obróbkę chemiczną próbek. Zanotować datę i godzinę rozpoczęcia obróbki.
- Obserwować powierzchnię próbki niepoddanej obróbce chemicznej za pomocą skaningowego mikroskopu elektronowego (SEM), pracującego w trybie niskiej próżni (LV). Wykonać obserwacje przy wybranych powiększeniach i zarejestrować obrazy przedstawiające charakterystyczne cechy mikrostruktury. Zwrócić uwagę na obecność porów, zagłębień, pęknięć i innych cech powierzchni.
- Wykonać analizę składu pierwiastkowego metodą EDS w wybranym obszarze próbki. Zapisać zidentyfikowane pierwiastki oraz ich względny udział.
- Wyjąć próbki poddawane obróbce w roztworze kwasu octowego o stężeniu nominalnym 2% i 10%, wypłukać je w wodzie dejonizowanej i wysuszyć. Zwrócić uwagę na zmiany w wyglądzie i właściwościach skorupek. Pozostałe próbki będą pobierane przez prowadzącą zgodnie z przyjętym harmonogramem obróbki chemicznej.
Tab. 1. Plan obróbki chemicznej próbek
| Oznaczenie próbki | Odczynnik | Czas obróbki (h) |
|---|---|---|
| B0 | Brak | 0 |
| E24 | EDTA, 0,05 mol/dm³ | 24 |
| E48 | EDTA, 0,05 mol/dm³ | 48 |
| KO2A | Kwas octowy, 2% | 1,5 |
| KO2B | Kwas octowy, 2% | 3 |
| KO10A | Kwas octowy, 10% | 1,5 |
| KO10B | Kwas octowy, 10% | 3 |
Przygotowanie roztworów
A. Roztwór wersenianu disodowego
Przygotować 50 ml roztworu o stężeniu 0,05 mol/dm³. Masa molowa wersenianu disodowego, dwuwodnego: 372,24 g/mol.
- Obliczyć liczbę moli wersenianu disodowego potrzebną do przygotowania roztworu.
- Na podstawie obliczonej liczby moli wyznaczyć masę odczynnika.
- Odważyć obliczoną ilość wersenianu disodowego dwuwodnego.
- Przenieść odczynnik do zlewki.
- Dodać część wymaganej objętości wody dejonizowanej i mieszać do całkowitego rozpuszczenia odczynnika.
- Po rozpuszczeniu przenieść roztwór ilościowo do kolby miarowej o pojemności 50 ml, przepłukując zlewkę niewielką ilością wody dejonizowanej.
- Uzupełnić wodą dejonizowaną do kreski i dokładnie wymieszać.
B. Roztwór kwasu octowego, 2%
Przygotować 50 ml roztworu kwasu octowego o stężeniu 2% z octu spirytusowego 10%. Do obliczenia wykorzystać zależność: C₁V₁ = C₂V₂.
- Odmierzyć odpowiednią objętość octu spirytusowego 10%.
- Przenieść ocet do kolby miarowej.
- Dodać wodę dejonizowaną do uzyskania objętości końcowej 100 ml i wymieszać roztwór.
3.2 Spotkanie II – analiza próbek po obróbce chemicznej
Etap 1. Przygotowanie próbek do SEM/EDS
- Zapoznać się z czasem i warunkami obróbki poszczególnych próbek.
- Sprawdzić stan powierzchni oraz ewentualne zmiany widoczne gołym okiem.
- Przygotować próbki do obserwacji SEM zgodnie z instrukcją prowadzącej.
Etap 2. Obserwacje SEM
- Obserwować próbki poddane działaniu EDTA i kwasu octowego.
- Rejestrować obrazy przy porównywalnych powiększeniach. Zanotować parametry obrazowania.
- Zwrócić uwagę na zmiany porowatości, obecność zagłębień, pęknięć, ubytków oraz odsłoniętych struktur włóknistych.
Etap 3. Analiza EDS
- Wykonać widma EDS dla wybranych próbek.
- Porównać skład pierwiastkowy próbek poddanych różnym rodzajom obróbki. Zwrócić szczególną uwagę na względny udział wapnia, tlenu i węgla.
4. Zawartość sprawozdania
Sprawozdanie powinno zawierać następujące punkty:
- Tabelkę identyfikacyjną studenta (lub zespołu).
- Przebieg ćwiczenia - krótki opis wykonanych czynności, obejmujący przygotowanie próbek i roztworów, sposób obróbki chemicznej próbek oraz warunków przeprowadzonych obserwacji SEM i analiz EDS.
- Przedstawienie niezbędnych obliczeń związanych z przygotowaniem roztworów, wraz z podaniem zastosowanych wzorów, podstawieniem danych i przeliczeniem jednostek.
- Zestawienie obrazów SEM uzyskanych dla badanych próbek wraz z opisem powiększenia i warunków obserwacji.
- Zestawienie wyników analizy EDS (wypełniona Tabela 2).
- Konkluzje, uwagi, wnioski.
Tab. 2. Wzór tabeli do zestawienia wyników analizy EDS badanych próbek
| Oznaczenie próbki | Ca [%] | C [%] | O [%] | Inne wykryte pierwiastki | Uwagi |
|---|---|---|---|---|---|
| B0 | |||||
| E24 | |||||
| E48 | |||||
| KO2A | |||||
| KO2B | |||||
| KO10A | |||||
| KO10B |
