Narzędzia użytkownika

Narzędzia witryny


cw.chi_04_refraktometr

To jest stara wersja strony!


Ćw. ChI-04. Wyznaczanie stężenia roztworów za pomocą refraktometru

Cele ćwiczenia

  1. Poznanie zjawisk załamania i wewnętrznego odbicia światła i ich wykorzystanie w analizie instrumentalnej.
  2. Zapoznanie się z zasadą działania refraktometru Abbego i ręcznego refraktometru optycznego.
  3. Zbadanie zależności współczynnika załamania światła i wskazania refraktometru od stężenia sacharozy w roztworze wodnym.
  4. Wyznaczenie stężenia sacharozy w roztworze o nieznanym stężeniu.
  5. Porównanie wyników pomiarów wykonanych za pomocą dwóch rodzajów refraktometrów.
  6. Ocena wskazań refraktometrycznych dla wybranych napojów dostępnych w handlu.

Zagadnienia

  • Zjawisko załamania i odbicia światła.
  • Współczynnik załamania światła.
  • Zasada działania refraktometru Abbego i ręcznego refraktometru optycznego.
  • Zależność współczynnika załamania światła od stężenia roztworu, skala Brixa.
  • Wpływ temperatury i składu próbki na wynik pomiaru refraktometrycznego.

1. Wprowadzenie

Gdy światło przechodzi z jednego ośrodka do drugiego i pada na granicę między nimi pod kątem innym niż 0° względem normalnej, czyli prostej prostopadłej do powierzchni granicznej, zmienia się kierunek jego rozchodzenia się. Zjawisko to nazywamy załamaniem światła, czyli refrakcją. Wynika ono z faktu, że w różnych ośrodkach światło rozchodzi się z różną prędkością. Do opisu właściwości optycznych ośrodka wykorzystuje się współczynnik załamania światła (współczynnik refrakcji), oznaczany symbolem $n$. Określa on, jak zmienia się prędkość światła $v$ w danym ośrodku w porównaniu z jego prędkością w próżni $c$. Współczynnik ten jest wielkością bezwymiarową.

$$ n = \frac{c}{v}. \tag{1} $$

Ze współczynnikiem załamania światła ściśle związana jest tzw. gęstość optyczna ośrodka. Ośrodek o większej wartości współczynnika $n$ jest ośrodkiem optycznie gęstszym, natomiast ośrodek o mniejszej wartości $n$ – ośrodkiem optycznie rzadszym. Przejście światła pomiędzy tymi ośrodkami powoduje zmianę kąta załamania zgodnie z prawem załamania światła (rys. 1), zwanym też prawem Snelliusa: promień padający, promień załamany i normalna leżą w jednej płaszczyźnie, a kąty spełniają zależność:

$$ \frac{\sin \alpha}{\sin \beta} = \mathrm{const} = \frac{v_1}{v_2}, \tag{2}$$

gdzie:

  • $v_1, v_2$ – prędkość światła odpowiednio w pierwszym i drugim ośrodku,
  • $\alpha$ – kąt padania,
  • $\beta$ – kąt załamania.


Rys. 1. Załamanie światła przy przejściu z ośrodka optycznie rzadszego do gęstszego

Wykorzystując definicję (1), zależność (2) możemy przedstawić w postaci: $$n_1sinα = n_2sinβ.\tag{3} $$

W optyce obowiązuje również zasada odwracalności biegu światła, zgodnie z którą promień światła może przebyć tę samą drogę w przeciwnym kierunku. Oznacza to, że jeśli światło przechodzi z ośrodka pierwszego do drugiego i ulega załamaniu, to po odwróceniu kierunku jego biegu, przy zachowaniu tych samych warunków, przejdzie przez granicę ośrodków po tej samej drodze, lecz w przeciwnym kierunku.

W przypadku roztworów wodnych współczynnik załamania światła zależy również od rodzaju i stężenia rozpuszczonych składników. Przykładowo, wraz ze wzrostem stężenia sacharozy w wodzie zazwyczaj rośnie wartość współczynnika załamania światła. Jeżeli zależność między tą wielkością a stężeniem jest znana, można ją wykorzystać do oznaczania stężenia roztworu.

Podstawę takiego pomiaru stanowi refraktometria, czyli instrumentalna metoda analityczna polegająca na pomiarze współczynnika załamania światła badanej substancji lub roztworu. Pomiar wykonuje się za pomocą urządzeń zwanych refraktometrami, których działanie opiera się na zjawisku całkowitego wewnętrznego odbicia.

Gdy światło przechodzi z ośrodka optycznie gęstszego (1) do optycznie rzadszego (2), czyli $n_1$ > $n_2$, kąt załamania $β$ jest większy od kąta padania $α$ (rys. 2a). Wraz ze zwiększaniem kąta padania kąt załamania rośnie, aż osiąga wartość maksymalną równą 90°. Kąt padania, dla którego kąt załamania wynosi 90° (promień załamany niejako „ślizga się” po powierzchni granicznej ośrodków), nazywamy kątem granicznym $\alpha_{\mathrm{gr}}$ (rys. 2b). Jeżeli kąt padania przekroczy tę wartość ($α$ > $\alpha_{\mathrm{gr}}$), światło przestaje przechodzić do drugiego ośrodka i ulega całkowitemu odbiciu (rys. 2c). Wykorzystując tę zależność, układy optyczne w refraktometrach umożliwiają precyzyjne wyznaczenie współczynnika załamania światła.


Rys. 2. Przebieg promienia światła z ośrodka optycznie gęstszego (1) do ośrodka optycznie rzadszego (2): a) jeśli kąt padania $α$ < $\alpha_{\mathrm{gr}}$, promień ulega załamaniu zgodnie z prawem Snelliusa, b) jeśli kąt padania jest równy $\alpha_{\mathrm{gr}}$, kąt załamania wynosi 90°, c) jeśli kąt padania $γ$ > $\alpha_{\mathrm{gr}}$, promień nie przechodzi do ośrodka 2, tylko ulega wewnętrznemu odbiciu.

1.1 Zasada działania refraktometru

Refraktometr Abbego

Sercem układu optycznego refraktometru Abbego jest blok dwóch pryzmatów wykonanych ze szkła o dużym współczynniku załamania światła (około 1,7), pomiędzy którymi umieszcza się próbkę badanego roztworu:

  • pryzmat oświetlający (P1) – charakteryzuje się matową, nieregularną powierzchnią od strony próbki,
  • pryzmat pomiarowy (P2) – posiada idealnie gładką powierzchnię stykającą się z cieczą.

Przebieg zjawisk optycznych w układzie:

  1. Wprowadzenie próbki i oświetlenie: Kilka kropel badanej cieczy nanosi się na powierzchnię pryzmatu P2 i przykrywa pryzmatem P1 – próbka rozpływa się w postaci cienkiej warstwy. Następnie na pryzmat P1 kierowane jest światło.
  2. Rozproszenie światła: Przechodząc przez matową powierzchnię pryzmatu P1, światło ulega silnemu rozproszeniu we wszystkich kierunkach, po czym wnika do warstwy badanej cieczy i dalej pada na powierzchnię pryzmatu P2.
  3. Załamanie światła: Przechodząc przez granicę ciecz-gładka powierzchnia pryzmatu P2, promienie światła ulegają załamaniu, a do pryzmatu P2 wchodzi wiązka ograniczona promieniem granicznym, zależnym bezpośrednio od współczynnika załamania badanej cieczy.
  4. Obserwacja i odczyt: Układ optyczny refraktometru kieruje wiązkę opuszczającą pryzmat P2 do do lunety. Jeśli do oświetlenia pryzmatów użyto światła monochromatycznego, patrząc przez okular, obserwator widzi dwa wyraźne pola: jasne i ciemne, rozdzielone granicą odpowiadającą promieniowi granicznemu. Jeśli zastosowano światło białe, rozmycie granicy pól powstałe na skutek dyspersji (rozszczepienia) świata koryguje się za pomocą pokrętła kompensatora.

Za pomocą pokrętła regulacyjnego ustawia się linię podziału między polami dokładnie na przecięciu nici pajęczych w okularze, a następnie odczytuje się wynik pomiaru – współczynnik załamania światła $n$ lub stężenie w stopnich Brixa (°Brix) – ze skali umieszczonej w dolnej części okularu (rys. 3). Skala Brixa jest oparta na zależności między współczynnikiem załamania światła a stężeniem sacharozy w roztworach wodnych. Jeden stopień Brixa odpowiada 1 g sacharozy w 100 g wodnego roztworu sacharozy.

Refraktometr ręczny

Ręczny refraktometr optyczny ma zdecydowanie prostszą konstrukcję w porównaniu do refraktometru Abbego. W tym przyrządzie zastosowano jeden pryzmat, na który nanosi się kilka kropel badanej cieczy, a następnie dociska się ją przezroczystą pokrywką o matowej powierzchni od strony próbki. Przyrząd ten umożliwia bezpośrednie oznaczanie stężenia sacharozy w badanym roztworze (odczyt ze skali po lewej stronie w °Brix) lub oznaczanie stężenia alkoholu (odczyt ze skali po prawej stronie).

1.2 Czynniki mające wpływ na wynik pomiaru refraktometrycznego

W przypadku soków, napojów izotonicznych i innych mieszanin wieloskładnikowych wynik w stopniach Brixa nie oznacza bezpośrednio zawartości samej sacharozy. Na współczynnik załamania światła wpływają również inne rozpuszczone składniki, np. inne cukry, kwasy organiczne czy sole. Odczyt należy więc traktować jako przybliżoną miarę refraktometrycznej zawartości substancji rozpuszczonych.

Na wynik pomiaru wpływa również temperatura, dlatego należy ją kontrolować lub uwzględnić odpowiednią korekcję. Refraktometr Abbego jest tak skonstruowany, aby możliwe było sprzężenie tego instrumentu z termostatem, pozwalającym na przeprowadzenie analiz w stałej temperaturze. Standardowa temperatura wykonywania pomiarów refraktometrycznych wynosi 20°C.

Refraktometry mogą też posiadać funkcję ATC – automatyczną kompensację temperatury, która koryguje wskazanie w określonym zakresie warunków, dzięki czemu ze skali odczytujemy wartość skorygowaną dla 20°C. Aby funkcja ATC działała poprawnie, refraktometr i badana próbka muszą mieć zbliżoną temperaturę – należy chwilę odczekać, aż nałożona na pryzmat kropla cieczy osiągnie temperaturę urządzenia.

2. Aparatura, materiały i odczynniki

Aparatura i sprzęt laboratoryjny:

  • refraktometr Abbego;
  • ręczny refraktometr optyczny;
  • termostat;
  • waga laboratoryjna;
  • łyżeczka laboratoryjna;
  • zlewki szklane.

Materiały i odczynniki:

  • cukier biały;
  • woda dejonizowana;
  • próbki napojów dostępnych w handlu;
  • alkohol etylowy.

3. Wykonanie ćwiczenia

3.1 Przygotowanie do pomiarów

  1. Zapoznać się z budową i zasadą działania obu dostępnych refraktometrów oraz termostatu.
  2. Przygotować roztwory sacharozy o znanych stężeniach (5%, 10%, 15%, 20%) oraz roztwór o nieznanym stężeniu.
  3. Przygotować próbki napoju izotonicznego i soku jabłkowego.
  4. Sprawdzić czystość powierzchni pomiarowych i zapoznać się z instrukcją obsługi każdego przyrządu.
  5. Zanotować temperaturę pomiaru.

3.2 Pomiar za pomocą refraktometru Abbego

  1. Za pomocą elastycznych wężyków podłączyć refraktometr do termostatu przepływowego (zgodnie z rys. 4).
  2. Podnieść głowicę termostatu, wlać do zbiornika 100 ml wody dejonizowanej (do kreski) i zamontować ponownie głowicę.
  3. Za pomocą przycisku (X) uruchomić termostat i po chwili go wyłączyć. Sprawdzić poziom wody w zbiorniku termostatu – w razie potrzeby dolać wodę do wyznaczonego poziomu.
  4. Ponownie uruchomić termostat i ustawić temperaturę na 20°C.
  5. Odchylić oprawę pryzmatu oświetlającego (górnego) i oczyścić powierzchnie pryzmatów miękką ściereczką zwilżoną alkoholem etylowym.
  6. Za pomocą pipety umieścić kilka kropel (3-4) wody dejonizowanej na powierzchni pryzmatu pomiarowego.
  7. Zamknąć układ pryzmatów i odsłonić okienko pryzmatu oświetlającego.
  8. Ustawić ostrość obrazu za pomocą pokrętła DISPERSION CORRECTION, a następnie ustawić położenie granicy między jasnym i ciemnym polem widzenia na przecięciu nici linii pajęczych za pomocą pokrętła ADJUSTMENT.
  9. Odczytać współczynnik załamania światła ($n$) oraz wskazanie ze skali Brixa.
  10. Oczyścić powierzchnię pomiarową za pomocą miękkiej ściereczki i nanieść ponownie kilka kropel wody dejonizowanej. Dla każdej badanej cieczy należy wykonać minimum 3 pomiary.
  11. Wykonać pomiary dla wszystkich roztworów sacharozy o znanych stężeniach, roztworu o nieznanym stężeniu oraz wybranych napojów.

3.3 Pomiar za pomocą ręcznego refraktometru optycznego

  1. Oczyścić i osuszyć powierzchnię pryzmatu. Do czyszczenia pryzmatu należy używać miękkiej, niepylącej ściereczki.
  2. Podnieść pokrywkę pryzmatu.
  3. Nanieść 2–3 krople badanej cieczy na powierzchnię pryzmatu.
  4. Zamknąć pokrywkę pryzmatu, tak aby próbka równomiernie pokryła całą powierzchnię pomiarową.
  5. Odczekać około 30 s, aby temperatura próbki i pryzmatu wyrównała się.
  6. Skierować refraktometr w stronę źródła światła.
  7. Spojrzeć przez okular i, w razie potrzeby, wyregulować ostrość.
  8. Odczytać wartość w miejscu, w którym granica między jasnym i ciemnym polem przecina odpowiednią skalę.
  9. Wynik zapisać wraz z odpowiednią jednostką.
  10. Po wykonaniu pomiaru natychmiast usunąć próbkę z powierzchni pryzmatu i dokładnie go oczyścić.
  11. Wykonać pomiary dla roztworów sacharozy o znanych stężeniach, roztworu o nieznanym stężeniu oraz wybranych napojów.

K. Kminikowska (2026)

cw.chi_04_refraktometr.1794910909.txt.gz · ostatnio zmienione: przez karolina