cw._81_zasieg_gamma
Różnice
Różnice między wybraną wersją a wersją aktualną.
| Poprzednia rewizja po obu stronachPoprzednia wersjaNowa wersja | Poprzednia wersja | ||
| cw._81_zasieg_gamma [2026-05-25 16:37] – [1.3 Promieniowanie gamma] ts-admin-lab | cw._81_zasieg_gamma [2026-11-13 09:40] (aktualna) – ts-admin-lab | ||
|---|---|---|---|
| Linia 1: | Linia 1: | ||
| - | ====== Ćw. nr 81. Badanie przenikliwości promieniowania gamma ====== | + | ====== Ćw. nr 54. Badanie przenikliwości promieniowania gamma ====== |
| ===== Cel ćwiczenia ===== | ===== Cel ćwiczenia ===== | ||
| - | Zapoznanie się z efektami oddziaływania promieniowania gamma z materią, oraz wyznaczenie podstawowych wielkości charakteryzujących zdolność materiału do osłabienia wiązki promieniowania. | + | Zapoznanie się z efektami oddziaływania promieniowania gamma z materią oraz wyznaczenie podstawowych wielkości charakteryzujących zdolność materiału do osłabienia wiązki promieniowania. |
| ===== Zagadnienia teoretyczne ===== | ===== Zagadnienia teoretyczne ===== | ||
| Linia 19: | Linia 19: | ||
| Protony to złożone struktury (z dwóch kwarków górnych i jednego dolnego), których ładunek wynosi +1.602×10< | Protony to złożone struktury (z dwóch kwarków górnych i jednego dolnego), których ładunek wynosi +1.602×10< | ||
| - | Energia zarówno nukleonów jak i elektronów jest **skwantowana**. Oznacza to, iż energia owych cząstek nie może przybierać dowolnych wartości a jedynie ściśle określone. Najprościej jest to przedstawić na przykładzie powłok elektronowych. Elektronowi znajdującemu się na danej powłoce przypisana jest ściśle określona energia. Aby oderwać elektron od atomu bądź przenieść na wyższą powłokę wymagane jest dostarczenie mu odpowiedniej porcji energii. Jednocześnie elektron przeskakując z wyższej powłoki na niższą będzie emitować energię w postaci kwantów (porcji) promieniowania elektromagnetycznego, | + | Energia zarówno nukleonów jak i elektronów jest **skwantowana**. Oznacza to, iż energia owych cząstek nie może przybierać dowolnych wartości a jedynie ściśle określone. Najprościej jest to przedstawić na przykładzie powłok elektronowych. Elektronowi znajdującemu się na danej powłoce przypisana jest ściśle określona energia. Aby oderwać elektron od atomu bądź przenieść na wyższą powłokę wymagane jest dostarczenie mu odpowiedniej porcji energii. Jednocześnie elektron przeskakując z wyższej powłoki na niższą będzie emitować energię w postaci kwantów (porcji) promieniowania elektromagnetycznego, |
| Podobnie wygląda sytuacja z jądrem atomowym. Energia nukleonów również jest skwantowana, | Podobnie wygląda sytuacja z jądrem atomowym. Energia nukleonów również jest skwantowana, | ||
| Linia 25: | Linia 25: | ||
| ==== - Promieniowanie jonizujące ==== | ==== - Promieniowanie jonizujące ==== | ||
| - | **Promieniowanie jonizujące** to rodzaj przenikliwego promieniowania korpuskularnego | + | **Promieniowanie jonizujące** to rodzaj przenikliwego promieniowania korpuskularnego, |
| **Spontaniczne przemiany jądrowe** to rozpady promieniotwórcze takie jak rozpad α, β, γ czy spontaniczne rozszczepienie jądra atomowego. Rozpady promieniotwórcze polegają na rozpadzie jądra atomowego z równoczesną emisją cząstki lub kwantu promieniowania elektromagnetycznego. | **Spontaniczne przemiany jądrowe** to rozpady promieniotwórcze takie jak rozpad α, β, γ czy spontaniczne rozszczepienie jądra atomowego. Rozpady promieniotwórcze polegają na rozpadzie jądra atomowego z równoczesną emisją cząstki lub kwantu promieniowania elektromagnetycznego. | ||
| Linia 39: | Linia 39: | ||
| - | Rozpad | + | Rozpad |
| $$ \ce{^A_ZX -> ^{A}_{Z-1}Y + \beta^+ + \nu }$$ | $$ \ce{^A_ZX -> ^{A}_{Z-1}Y + \beta^+ + \nu }$$ | ||
| Linia 51: | Linia 51: | ||
| Wymuszone przemiany jądrowe to reakcje jądrowe. W reakcję jądrową wchodzi | Wymuszone przemiany jądrowe to reakcje jądrowe. W reakcję jądrową wchodzi | ||
| - | $$ \ce{A + x -> B + y} + \Delta E $$ | + | $$ \ce{A + x -> B + y} \pm \Delta E $$ |
| gdzie: | gdzie: | ||
| Linia 62: | Linia 62: | ||
| ==== - Promieniowanie gamma ==== | ==== - Promieniowanie gamma ==== | ||
| - | Skutkiem wielu przemian jądrowych jest wzbudzenie jądra atomowego biorącego w nich udział. Jądro atomowe może oddać nadmiar energii poprzez emisję promieniowania γ, konwersję wewnętrzną (czyli przekazanie energii wzbudzenia jednemu z elektronów wzbudzonego atomu, który następnie zostanie z niego wyrzucony), bądź jeśli energia wzbudzenia jest odpowiednio duża (minimum 1,02 MeV) utworzenie **pary pozyton-negaton**. | + | Skutkiem wielu przemian jądrowych jest wzbudzenie jądra atomowego biorącego w nich udział. Jądro atomowe może oddać nadmiar energii poprzez emisję promieniowania γ, konwersję wewnętrzną (czyli przekazanie energii wzbudzenia jednemu z elektronów wzbudzonego atomu, który następnie zostanie z niego wyrzucony), bądź jeśli energia |
| - | Promieniowanie γ jest wysokoenergetyczną falą promieniowania elektromagnetycznego charakteryzującą się dyskretnym widmem energetycznym ale w praktyce ma też składową ciągłą, będącą wynikiem | + | Promieniowanie γ jest wysokoenergetyczną falą promieniowania elektromagnetycznego charakteryzującą się dyskretnym widmem energetycznym ale w praktyce ma też składową ciągłą, będącą wynikiem |
| === - Oddziaływanie promieniowania gamma z materią === | === - Oddziaływanie promieniowania gamma z materią === | ||
| - | Im większy jest ładunek, masa oraz im mniejsza prędkość danej cząstki, tym większa jest jej zdolność do jonizacji i wzbudzania atomów ośrodka, w którym się porusza (a więc tym większą traci energię). | + | /** Im większy jest ładunek, masa oraz im mniejsza prędkość danej cząstki, tym większa jest jej zdolność do jonizacji i wzbudzania atomów ośrodka, w którym się porusza (a więc tym większą traci energię). |
| - | Z powyższej zależności wynika, iż promieniowanie | + | Z powyższej zależności wynika, iż Promieniowanie |
| - | Promieniowanie | + | Promieniowanie |
| - | Efekt Comptona jest podobny do efektu fotoelektrycznego z tą różnicą, iż kwant promieniowania γ przekazuje elektronowi jedynie część swojej energii, zostając jednocześnie odbitym od elektronu. Tworzenie par pozyton-negaton zachodzi przy energii padającego kwantu nie mniejszej niż 1,02 MeV i polega na przemianie kwantu w polu jądra atomowego na dwa elektrony o przeciwnych znakach: negaton(-) i pozyton(+). Charakterystyczna | + | Efekt Comptona jest podobny do efektu fotoelektrycznego z tą różnicą, iż kwant promieniowania γ przekazuje elektronowi jedynie część swojej energii, zostając jednocześnie odbitym od elektronu |
| - | W zależności od energii kwantu | + | Tworzenie par pozyton-negaton zachodzi przy energii |
| + | W zależności od energii kwantu promieniowania γ obserwuje się dominację poszczególnych zjawisk. Dla relatywnie małych energii dominujący jest efekt fotoelektryczny. Dla energii ze średniego zakresu obserwuje się głównie efekt Comptona, a powyżej wspomnianej granicznej energii dominuje tworzenie par elektron-pozyton. | ||
| - | {{: | + | |
| - | **Rys. 1. **Oddziaływanie promieniowania gamma z materią: a) – efekt fotoelektryczny, | + | {{: |
| + | **Rys. 1.** Oddziaływanie promieniowania gamma z materią: a) – efekt fotoelektryczny, | ||
| === - Absorpcja promieniowania gamma === | === - Absorpcja promieniowania gamma === | ||
| - | Osłabienie wiązki promieniowania γ zależy od grubości ośrodka, oraz jego rodzaju. Grubość ośrodka ma wpływ na drogę jaką musi pokonać promieniowanie od wejścia do wyjścia z ośrodka. Im ta droga jest większa, tym większa część promieniowania ulegnie absorpcji bądź rozproszeniu. | + | Osłabienie wiązki promieniowania γ zależy od grubości ośrodka oraz jego rodzaju. Grubość ośrodka ma wpływ na drogę jaką musi pokonać promieniowanie od wejścia do wyjścia z ośrodka. Im ta droga jest większa, tym większa część promieniowania ulegnie absorpcji bądź rozproszeniu. |
| + | |||
| + | Rodzaj ośrodka ma bezpośredni wpływ na stopień osłabiania wiązki promieniowania, | ||
| - | Rodzaj ośrodka ma bezpośredni wpływ na trudność z jaką promieniowanie się w nim przemieszcza. Parametrami opisującymi ośrodek będzie w tym przypadku jego gęstość i liczba atomowa, które przekładają się na gęstość elektronową ośrodka (a więc to jak wiele jest elektronów znajduje się w danej przestrzeni). Ponieważ promieniowanie γ oddziałuje głównie z elektronami ich ilość ma bezpośredni wpływ na jego zachowanie. | + | Warto tutaj zaznaczyć, iż teoretyczny zasięg promieniowania γ jest nieskończony (zmienia się jedynie natężenie wiązki). Z tego powodu nie można mówić o całkowitym zasięgu, a raczej stosuje się pojęcie **krotności osłabienia**, |
| - | Warto tutaj zaznaczyć, iż teoretyczny zasięg promieniowania γ jest nieskończony (zmienia się jedynie natężenie wiązki). Z tego powodu nie można mówić o całkowitym zasięgu, a raczej stosuje się pojęcie **krotności osłabienia**, | + | |
| $$ k = \frac{I}{I_0} $$ | $$ k = \frac{I}{I_0} $$ | ||
| Linia 97: | Linia 100: | ||
| Natężenia promieniowania po przejściu przez dany materiał maleje wykładniczo, | Natężenia promieniowania po przejściu przez dany materiał maleje wykładniczo, | ||
| - | $$ I = I_0 \exp{(-\mu x)}\ \ \text{lub}\ \ k = \exp{(-\mu x)}$$ | + | $$ I = I_0 \exp{(-\mu x)}\ \ \text{lub}\ \ \frac{I}{I_0} = k = \exp{(-\mu x)}$$ |
| gdzie: | gdzie: | ||
| - | * $\mu$ – liniowy współczynnika osłabienia, | ||
| * $x$ – grubość ośrodka. | * $x$ – grubość ośrodka. | ||
| + | * $\mu$ – liniowy współczynnika osłabienia wyrażany w jednostkach odwrotnych do $x$ np. cm< | ||
| - | Liniowy współczynnik osłabienia zależny jest od energii promieniowania oraz rodzaju | + | Liniowy współczynnik osłabienia zależny jest od energii promieniowania oraz rodzaju |
| === - Wyznaczenie liniowego współczynnika osłabienia === | === - Wyznaczenie liniowego współczynnika osłabienia === | ||
| - | Zależność | + | Zależność |
| $$ \ln I = \ln I_0 - \mu x $$ | $$ \ln I = \ln I_0 - \mu x $$ | ||
| - | Jeśli użyjemy $\ln I$ i $\ln I_0$ jako nowych zmiennych | + | Użycie $\ln I$ i $\ln I_0$ jako nowych zmiennych |
| - | {{: | + | {{: |
| - | **Rys. 2. ** Wykresy: a) – zależność spadku cpm od grubości warstwy absorbentu, b) – wykres zależności logarytmu z wartości cpm od grubości warstwy absorbentu. | + | **Rys. 2.** Wykresy: a) – zależność spadku cpm od grubości warstwy absorbentu, b) – wykres zależności logarytmu z wartości cpm od grubości warstwy absorbentu. |
| ===== - Opis eksperymentu ===== | ===== - Opis eksperymentu ===== | ||
| Linia 124: | Linia 127: | ||
| {{: | {{: | ||
| - | **Rys. 3. **Widok ogólny stanowiska pomiarowego: | + | **Rys. 3.** Widok ogólny stanowiska pomiarowego: |
| Na rysunku 4 przedstawiono poszczególne etapy montażu źródła promieniowania na stoliku pomiarowym. | Na rysunku 4 przedstawiono poszczególne etapy montażu źródła promieniowania na stoliku pomiarowym. | ||
| {{: | {{: | ||
| - | **Rys. 4. **Montaż źródła promieniowania: | + | **Rys. 4.** Montaż źródła promieniowania: |
| Rysunek 5 przedstawia licznik impulsów wraz z oznaczeniem poszczególnych przycisków. | Rysunek 5 przedstawia licznik impulsów wraz z oznaczeniem poszczególnych przycisków. | ||
| {{: | {{: | ||
| - | **Rys. 5. **Licznik impulsów: 7 – przycisz | + | **Rys. 5. **Licznik impulsów: 7 – przycisk |
| ==== - Przebieg doświadczenia ==== | ==== - Przebieg doświadczenia ==== | ||
| Linia 157: | Linia 160: | ||
| - Określić wartość liniowego współczynnika osłabienia (kierunkowa prostej regresji), oraz obliczyć korzystając z wyznaczonego współczynnika wartość cpm oraz krotność osłabienia dla hipotetycznej warstwy ołowiu o grubości 5 cm. | - Określić wartość liniowego współczynnika osłabienia (kierunkowa prostej regresji), oraz obliczyć korzystając z wyznaczonego współczynnika wartość cpm oraz krotność osłabienia dla hipotetycznej warstwy ołowiu o grubości 5 cm. | ||
| - | ==== - Wzór tabeli pomiarowej | + | ==== - Wzory tabel |
| Linia 164: | Linia 167: | ||
| ^ Lp. ^ $x_i$ | ^ Lp. ^ $x_i$ | ||
| ^ ::: ^ [mm] ^ [mm] | ^ ::: ^ [mm] ^ [mm] | ||
| - | | 1 | | + | | 1 | |
| - | | 2 | 0 | + | | 2 | | |
| - | | 3 | 0 | + | | 3 | | |
| - | | 4 | 0 | + | | 4 | | |
| - | | 5 | 0 | + | | 5 | | |
| - | | 6 | 0 | + | | 6 | | |
| - | | itd | 0 | + | | itd | | |
| + | |||
| + | |||
| + | **Tab. 2. ** Wzór tabeli ... | ||
| + | ^ Lp. ^ $x$ | ||
| + | ^ ::: ^ [mm] ^ [cpm] ^ [cpm] | ||
| + | | 1 | | | ||
| + | | 2 | | | ||
| + | | 3 | | | ||
| + | | 4 | | | ||
| + | | 5 | | | ||
| + | | 6 | | | ||
| + | | itd | | | ||
| ==== - Wymagana zawartość sprawozdania ==== | ==== - Wymagana zawartość sprawozdania ==== | ||
cw._81_zasieg_gamma.1779719827.txt.gz · ostatnio zmienione: przez ts-admin-lab
