Narzędzia użytkownika

Narzędzia witryny


cw._81_zasieg_gamma

Ćw. nr 54. Badanie przenikliwości promieniowania gamma

Cel ćwiczenia

Zapoznanie się z efektami oddziaływania promieniowania gamma z materią oraz wyznaczenie podstawowych wielkości charakteryzujących zdolność materiału do osłabienia wiązki promieniowania.

Zagadnienia teoretyczne

  • Budowa atomu.
  • Promieniowanie jonizujące.
  • Oddziaływanie promieniowania gamma z materią.
  • Absorpcja promieniowania

1. Wprowadzenie

1.1 Budowa atomu

W najprostszym ujęciu atom jest strukturą, na którą składa się dodatnio naładowane jądro atomowe zbudowane z neutronów i protonów (czyli nukleonów), oraz otaczających je elektronów zajmujących poszczególne powłoki elektronowe. Elektrony to cząstki fundamentalne (najbardziej podstawowe), które posiadają ładunek równy –1.602×10-19 C (kulomba). W atomie znajdują się one na powłokach elektronowych, nie mając bezpośredniej styczności z jądrem atomowym.

Protony to złożone struktury (z dwóch kwarków górnych i jednego dolnego), których ładunek wynosi +1.602×10-19 C. Neutrony to cząstki analogiczne do protonów jednak posiadające ładunek równy 0 (budują je dwa kwarki dolne i jeden górny).

Energia zarówno nukleonów jak i elektronów jest skwantowana. Oznacza to, iż energia owych cząstek nie może przybierać dowolnych wartości a jedynie ściśle określone. Najprościej jest to przedstawić na przykładzie powłok elektronowych. Elektronowi znajdującemu się na danej powłoce przypisana jest ściśle określona energia. Aby oderwać elektron od atomu bądź przenieść na wyższą powłokę wymagane jest dostarczenie mu odpowiedniej porcji energii. Jednocześnie elektron przeskakując z wyższej powłoki na niższą będzie emitować energię w postaci kwantów (porcji) promieniowania elektromagnetycznego, a ich energia będzie odpowiadała różnicy energii poszczególnych powłok. Elektron zawsze dąży do zajmowania powłoki o najniższej możliwej energii. Jeśli elektron znajduje się na powłoce wyższej podczas gdy dostępne są dla niego niższe powłoki mówimy, iż atom jest w stanie wzbudzonym. Z kolei o atomie, którego liczba elektronów nie jest równa liczbie protonów mówi się, że jest zjonizowany.

Podobnie wygląda sytuacja z jądrem atomowym. Energia nukleonów również jest skwantowana, a posiadanie przez nukleon energii wyższej od najmniejszej możliwej prowadzi do stanu wzbudzenia jądra atomowego.

1.2 Promieniowanie jonizujące

Promieniowanie jonizujące to rodzaj przenikliwego promieniowania korpuskularnego, bądź falowego, które przechodząc przez dany ośrodek w skutek wzbudzania i jonizacji atomów ośrodka przekazuje mu swoją energię. Promieniowanie jonizujące może powstać w wyniku spontanicznych przemian jądrowych (rozpadów promieniotwórczych).

Spontaniczne przemiany jądrowe to rozpady promieniotwórcze takie jak rozpad α, β, γ czy spontaniczne rozszczepienie jądra atomowego. Rozpady promieniotwórcze polegają na rozpadzie jądra atomowego z równoczesną emisją cząstki lub kwantu promieniowania elektromagnetycznego.

Rozpad α polega na emisji z jądra atomowego helionu, czyli podwójnie zjonizowanego jądra helu-4, zbudowanego z dwóch neutronów i dwóch protonów. Rozpadowi temu ulegają głównie ciężkie jądra atomowe. Poniżej przedstawiono ogólny zapis rozpadu α.

$$ \ce{^A_ZX -> ^{A-4}_{Z-2}Y + ^4_2He}\quad \text{lub} \quad \ce{^A_ZX -> {A-4}_{Z-2}Y + \alpha} $$

Rozpady β istnieją w dwóch wariantach: beta minus i beta plus. Rozpad ten polega na przemianie jednego z neutronów znajdujących się w jądrze atomowym w proton z jednoczesną emisją negatonu (czyli elektronu) i antyneutrina elektronowego. Poniżej przedstawiono ogólny zapis rozpadu.

$$ \ce{^A_ZX -> ^{A}_{Z+1}Y + \beta^- + \bar{\nu} }$$

Rozpad β+ jest analogiczny do rozpadu β- z tą jednak różnicą, iż tym razem to proton ulega przemianie w neutron. Poniżej przedstawiono ogólny zapis rozpadu.

$$ \ce{^A_ZX -> ^{A}_{Z-1}Y + \beta^+ + \nu }$$

Rozpad γ polega na emisji przez wzbudzone jądro atomowe (najczęściej skutkiem poprzedzającej proces przemianie jądrowej) kwantu promieniowania elektromagnetycznego γ. Zapis ogólny przemiany przedstawiono poniżej.

$$ \ce{^A_ZX -> ^{A}_ZX + \gamma}$$

Wymuszone przemiany jądrowe to reakcje jądrowe. W reakcję jądrową wchodzi cząstkę/kwant padający, oraz jądro bombardowanego materiału zwane jądrem „tarczy”. Ogólny zapis reakcji jądrowych prezentuje się w sposób następujący:

$$ \ce{A + x -> B + y} \pm \Delta E $$

gdzie:

  • A – jądro tarczy,
  • x – cząstka/kwant padający,
  • B – jądro po zderzeniu,
  • y – cząstki/kwanty emitowane po zderzeniu,
  • $\Delta E$ – uwolniona (ze znakiem plus) bądź zaabsorbowana (ujemna) energia.

1.3 Promieniowanie gamma

Skutkiem wielu przemian jądrowych jest wzbudzenie jądra atomowego biorącego w nich udział. Jądro atomowe może oddać nadmiar energii poprzez emisję promieniowania γ, konwersję wewnętrzną (czyli przekazanie energii wzbudzenia jednemu z elektronów wzbudzonego atomu, który następnie zostanie z niego wyrzucony), bądź jeśli energia kwantu wzbudzenia jest odpowiednio duża (minimum 1,02 MeV) utworzenie pary pozyton-negaton.

Promieniowanie γ jest wysokoenergetyczną falą promieniowania elektromagnetycznego charakteryzującą się dyskretnym widmem energetycznym ale w praktyce ma też składową ciągłą, będącą wynikiem interakcji tego promieniowania z materią, zanim zostanie zarejestrowane. Promieniowanie γ zachowuje się podobnie jak promieniowanie rentgenowskie, od którego różni się głównie miejscem powstania.

1.3.1 Oddziaływanie promieniowania gamma z materią

Promieniowanie γ będące falą (bez masy i ładunku) charakteryzuje się ogromną przenikliwością i oddziałuje z materią na trzy główne sposoby: poprzez efekt fotoelektryczny, rozproszenie Comptona, oraz tworzenie par pozyton-negaton. Efekt fotoelektryczny polega na przekazaniu energii promieniowania jednemu z elektronów znajdujących się na powłokach elektronowych danego atomu. Po przyjęciu energii elektron zostaje wyrwany z powłoki, a jego energia jest równa energii promieniowania pomniejszonej o energię jonizacji.

Efekt Comptona jest podobny do efektu fotoelektrycznego z tą różnicą, iż kwant promieniowania γ przekazuje elektronowi jedynie część swojej energii, zostając jednocześnie odbitym od elektronu pod pewnym kątem. W wyniku tego oddziaływania zmniejsza się energia kwantu.

Tworzenie par pozyton-negaton zachodzi przy energii padającego kwantu nie mniejszej niż 1,02 MeV i polega na przemianie kwantu w polu jądra atomowego na dwa elektrony o przeciwnych znakach: negaton(-) i pozyton(+). Charakterystyczna energia 1,02 MeV wynika z równoważności energii i masy $E = mc^2$ i jest wtedy równa energii potrzebnej do utworzenia tych dwóch cząstek.

W zależności od energii kwantu promieniowania γ obserwuje się dominację poszczególnych zjawisk. Dla relatywnie małych energii dominujący jest efekt fotoelektryczny. Dla energii ze średniego zakresu obserwuje się głównie efekt Comptona, a powyżej wspomnianej granicznej energii dominuje tworzenie par elektron-pozyton.


Rys. 1. Oddziaływanie promieniowania gamma z materią: a) – efekt fotoelektryczny, b) – efekt Comptona, c) – tworzenie par pozyton-negaton, d) – obszary dominacji poszczególnych zjawisk .

1.3.2 Absorpcja promieniowania gamma

Osłabienie wiązki promieniowania γ zależy od grubości ośrodka oraz jego rodzaju. Grubość ośrodka ma wpływ na drogę jaką musi pokonać promieniowanie od wejścia do wyjścia z ośrodka. Im ta droga jest większa, tym większa część promieniowania ulegnie absorpcji bądź rozproszeniu.

Rodzaj ośrodka ma bezpośredni wpływ na stopień osłabiania wiązki promieniowania, które się w nim przemieszcza. Parametrami opisującymi ośrodek będzie w tym przypadku jego gęstość i liczba atomowa, które przekładają się na gęstość elektronową ośrodka (a więc to jak wiele jest elektronów znajduje się w danej objętości). Ponieważ promieniowanie γ oddziałuje głównie z elektronami, to ich ilość napotkana przez wiązkę ma bezpośredni wpływ na jej osłabianie.

Warto tutaj zaznaczyć, iż teoretyczny zasięg promieniowania γ jest nieskończony (zmienia się jedynie natężenie wiązki). Z tego powodu nie można mówić o całkowitym zasięgu, a raczej stosuje się pojęcie krotności osłabienia, czyli o parametrze liczbowym określającym, ilokrotnie zmniejszy się natężenie wiązki promieniowania po przejściu przez przez przesłonę z danego materiału.

$$ k = \frac{I}{I_0} $$

gdzie:

  • $k$ – krotność osłabienia,
  • $I_0$ – natężenie wiązki padającej,
  • $I$ – natężenie wiązki po przejściu przez przesłonę.

Natężenia promieniowania po przejściu przez dany materiał maleje wykładniczo, zgodnie z równaniem:

$$ I = I_0 \exp{(-\mu x)}\ \ \text{lub}\ \ \frac{I}{I_0} = k = \exp{(-\mu x)}$$

gdzie:

  • $x$ – grubość ośrodka.
  • $\mu$ – liniowy współczynnika osłabienia wyrażany w jednostkach odwrotnych do $x$ np. cm-1

Liniowy współczynnik osłabienia zależny jest od energii promieniowania oraz rodzaju absorbenta, z tego też względu jego wartości są stabelaryzowane.

1.3.3 Wyznaczenie liniowego współczynnika osłabienia

Zależność opisująca zmianę natężenia promieniowania po przejściu przez dany materiał ma charakter wykładniczy (rys. 2 a). Jeśli zlogarytmujemy owe równanie otrzymamy:

$$ \ln I = \ln I_0 - \mu x $$

Użycie $\ln I$ i $\ln I_0$ jako nowych zmiennych tworzy zależność o charakterze liniowym (rys. 2 b). Współczynnik $\mu$ jest w tym wypadku współczynnikiem kierunkowym prostej. Aby więc wyznaczyć eksperymentalnie współczynnik osłabienia należy zmierzyć zmianę natężenia promieniowania γ po przejściu przez warstwę absorbentu o różnej grubości, a następnie po zlogarytmowaniu zmierzonej wartości natężenie promieniowania wykreślić prostą regresji i obliczyć jej współczynnik kierunkowy.


Rys. 2. Wykresy: a) – zależność spadku cpm od grubości warstwy absorbentu, b) – wykres zależności logarytmu z wartości cpm od grubości warstwy absorbentu.

2. Opis eksperymentu

2.1 Stanowisko pomiarowe

Rys. 3 przedstawia widok ogólny stanowiska pomiarowego. W skład stanowiska wchodzi kilka elementów: stolik pomiarowy, licznik impulsów, pojemnik na próbkę źródła promieniowania, źródło, przesłona absorbująca (odcinająca) promieniowanie β, oraz przesłony ołowiane osłabiające promieniowanie γ.


Rys. 3. Widok ogólny stanowiska pomiarowego: 1 – stolik pomiarowy, 2 – licznik impulsów, 3 – pojemnik na źródło promieniowania, 4 – źródło, 5 – przesłona do odcięcia promieniowania β, 6 – przesłony ołowiane.

Na rysunku 4 przedstawiono poszczególne etapy montażu źródła promieniowania na stoliku pomiarowym.


Rys. 4. Montaż źródła promieniowania: a) stolik pomiarowy bez źródła, b) stolik z zamocowanym pojemnikiem na źródło, c) źródło po umieszczeniu w pojemniku, d) źródło po przykryciu przesłoną przed promieniowaniem β.

Rysunek 5 przedstawia licznik impulsów wraz z oznaczeniem poszczególnych przycisków.


**Rys. 5. **Licznik impulsów: 7 – przycisk włącz/wyłącz, 8 – przycisk do uruchamiania/zatrzymywania pomiaru, 9 – przycisk do podwyższania danej wartości lub przełączania się pomiędzy ustawieniami, 10 – przycisk do obniżania danej wartości lub przełączania się pomiędzy ustawieniami, 11 – przycisk do zaakceptowania danego ustawienia.

2.2 Przebieg doświadczenia

  1. Ustawić sam kosz na stoliku pomiarowym.
  2. Uruchomić licznik, a następnie przyciskami oznaczonymi na rysunku 5 numerami 9 i 10 wybrać opcję „Time” oraz zaakceptować przyciskiem 11, wybraną opcję. Następnie ustawić czas na 60 sekund i ponownie zaakceptować. Ustawić napięcie tub GM na 450 V (NIE WIĘCEJ) przy użyciu opcji „G-M Voltage”. Wybrać opcję „Ready Beep” i ustawić na „ON”.
  3. Dokonać trzech pomiarów ilości impulsów na minutę (cpm) na stanowisku bez zamocowanego źródła promieniowania w celu określenia naturalnego tła promieniowania.
  4. Zamocować źródło i przesłonę przed promieniowaniem β w koszu na źródło (CZYNNOŚĆ WYKONUJE PROWADZĄCY ZAJĘCIA).
  5. Trzykrotnie dokonać pomiaru ilości cpm bez przesłon ołowianych.
  6. Umieścić przesłonę ołowianą o znanej grubości na koszu i dokonać trzykrotnego pomiaru cpm.
  7. Powtórzyć czynności z punktu 6 z dodaniem nowej osłony (należy ją umieścić bezpośrednio na pierwszej przesłonie ołowianej), czynność powtarzać aż do wyczerpania ilości osłon.
  8. Po zakończeniu pomiarów usunąć źródło ze stanowiska (CZYNNOŚĆ WYKONUJE PROWADZĄCY ZAJĘCIA).

3. Opracowanie wyników

  1. Obliczyć wartość średnią cpm dla 3 zmierzonych wartości uzyskanych w ramach jednej serii pomiarowej.
  2. Obliczyć niepewność pomiarową jako pierwiastek z liczby cpm.
  3. Od uzyskanych średnich wartości cpm odjąć tło naturalne promieniowania.
  4. Obliczyć krotność osłabienia k oraz logarytm naturalny z liczby zmierzonych impulsów po odjęciu naturalnego tła.
  5. Sporządzić wykresy: cpm od grubości przesłony ołowianej, $k$ od grubości przesłony ołowianej, oraz logarytmu naturalnego z cpm od grubości przesłony ołowianej.
  6. Metodą regresji liniowej (geometrycznie lub obliczeniowo) wyznaczyć prostą regresji i nanieść na wykres.
  7. Określić wartość liniowego współczynnika osłabienia (kierunkowa prostej regresji), oraz obliczyć korzystając z wyznaczonego współczynnika wartość cpm oraz krotność osłabienia dla hipotetycznej warstwy ołowiu o grubości 5 cm.

3.1 Wzory tabel

**Tab. 1. ** Wzór tabeli pomiarowej. Zależność intensywności wiązki $I_m$ od grubości zastosowanej warstwy Pb $x$.

Lp. $x_i$ $x=\sum_i xi$ $I_m$
[mm] [mm] [cpm]
1 0
2
3
4
5
6
itd

**Tab. 2. ** Wzór tabeli …

Lp. $x$ $I$ $\delta I$ $\ln I$ $\delta(\ln I))$
[mm] [cpm] [cpm]
1
2
3
4
5
6
itd

3.2 Wymagana zawartość sprawozdania

Sprawozdanie powinno zawierać:

  • Tabelę identyfikacyjną studenta (lub zespołu) w formie podobnej do proponowanej.
  • Skrótowy opis ćwiczenia. Należy krótko i zwięźle opisać ćwiczenie (ale nie przebig doświadczenia) ze schematycznym rysunkiem układu pomiarowego. Nie powinno to zająć więcej niż pół strony A4.
  • Wielkości mierzone bezpośrednio i ich niepewności. Należy wskazać, jakie wielkości były mierzone bezpośrednio oraz jaka była dokładność tych pomiarów.
  • Wykresy przedstawiające zależności: $I(x)$ , $k(x)$ oraz $\ln I(x)$
  • Konkluzje, uwagi, wnioski. Można jednak zawrzeć tu dowolne uwagi dotyczące ćwiczenia. Pozostawiamy to kreatywności studentów.
cw._81_zasieg_gamma.txt · ostatnio zmienione: przez ts-admin-lab