Narzędzia użytkownika

Narzędzia witryny


cw.chi_04_refraktometr

Różnice

Różnice między wybraną wersją a wersją aktualną.

Odnośnik do tego porównania

Poprzednia rewizja po obu stronachPoprzednia wersja
Nowa wersja
Poprzednia wersja
cw.chi_04_refraktometr [2026-11-12 14:55] – [1. Wprowadzenie] karolinacw.chi_04_refraktometr [2026-11-17 11:22] (aktualna) – [3.3 Pomiar za pomocą ręcznego refraktometru optycznego] karolina
Linia 19: Linia 19:
  
 Gdy światło przechodzi z jednego ośrodka do drugiego i pada na granicę między nimi pod kątem innym niż 0° względem normalnej, czyli prostej prostopadłej do powierzchni granicznej, zmienia się kierunek jego rozchodzenia się. Zjawisko to nazywamy **załamaniem światła**, czyli **refrakcją**. Wynika ono z faktu, że w różnych ośrodkach światło rozchodzi się z różną prędkością. Gdy światło przechodzi z jednego ośrodka do drugiego i pada na granicę między nimi pod kątem innym niż 0° względem normalnej, czyli prostej prostopadłej do powierzchni granicznej, zmienia się kierunek jego rozchodzenia się. Zjawisko to nazywamy **załamaniem światła**, czyli **refrakcją**. Wynika ono z faktu, że w różnych ośrodkach światło rozchodzi się z różną prędkością.
-Do opisu właściwości optycznych ośrodka wykorzystuje się **współczynnik załamania światła** (**współczynnik refrakcji**), oznaczany symbolem n. Określa on, jak zmienia się prędkość światła w danym ośrodku v w porównaniu z jego prędkością w próżni c. Współczynnik ten jest wielkością bezwymiarową.+Do opisu właściwości optycznych ośrodka wykorzystuje się **współczynnik załamania światła** (**współczynnik refrakcji**), oznaczany symbolem $n$. Określa on, jak zmienia się prędkość światła $v$ w danym ośrodku w porównaniu z jego prędkością w próżni $c$. Współczynnik ten jest wielkością bezwymiarową.
  
 $$ n = \frac{c}{v}. \tag{1} $$ $$ n = \frac{c}{v}. \tag{1} $$
  
-Ze współczynnikiem załamania światła ściśle związana jest tzw. **gęstość optyczna ośrodka**. Ośrodek o większej wartości współczynnika n jest ośrodkiem optycznie gęstszym, natomiast ośrodek o mniejszej wartości n – ośrodkiem optycznie rzadszym. Przejście światła pomiędzy tymi ośrodkami powoduje zmianę kąta załamania zgodnie z **prawem załamania światła** (rys. 1), zwanym też prawem Snelliusa: promień padający, promień załamany i normalna leżą w jednej płaszczyźnie, a kąty spełniają zależność:+Ze współczynnikiem załamania światła ściśle związana jest tzw. **gęstość optyczna ośrodka**. Ośrodek o większej wartości współczynnika $n$ jest ośrodkiem optycznie gęstszym, natomiast ośrodek o mniejszej wartości $n$ – ośrodkiem optycznie rzadszym. Przejście światła pomiędzy tymi ośrodkami powoduje zmianę kąta załamania zgodnie z **prawem załamania światła** (rys. 1), zwanym też prawem Snelliusa: promień padający, promień załamany i normalna leżą w jednej płaszczyźnie, a kąty spełniają zależność:
  
 $$ \frac{\sin \alpha}{\sin \beta} = \mathrm{const} = \frac{v_1}{v_2}, \tag{2}$$ $$ \frac{\sin \alpha}{\sin \beta} = \mathrm{const} = \frac{v_1}{v_2}, \tag{2}$$
Linia 32: Linia 32:
   * $\beta$ – kąt załamania.   * $\beta$ – kąt załamania.
  
-{{:chi.04__rys1_prawo_załamania_światła.jpg?500|}}\\+{{:chi.04__rys1_prawo_załamania_światła.jpg?400|}}\\
 **Rys. 1.** Załamanie światła przy przejściu z ośrodka optycznie rzadszego do gęstszego **Rys. 1.** Załamanie światła przy przejściu z ośrodka optycznie rzadszego do gęstszego
  
Linia 45: Linia 45:
  
 Gdy światło przechodzi z ośrodka optycznie gęstszego (1) do optycznie rzadszego (2), czyli $n_1$ > $n_2$,  Gdy światło przechodzi z ośrodka optycznie gęstszego (1) do optycznie rzadszego (2), czyli $n_1$ > $n_2$, 
-kąt załamania β jest większy od kąta padania α (Rys. 2a). Wraz ze zwiększaniem kąta padania  +kąt załamania $β$ jest większy od kąta padania $α$ (rys. 2a). Wraz ze zwiększaniem kąta padania  
-kąt załamania rośnie, aż osiąga wartość maksymalną równą 90°. Kąt padania, dla którego kąt załamania wynosi 90° (promień załamany niejako „ślizga się” po powierzchni granicznej ośrodków), nazywamy **kątem granicznym $\alpha_{\mathrm{gr}}$** (Rys. 2b). Jeżeli kąt padania przekroczy tę wartość (α > $\alpha_{\mathrm{gr}}$), światło przestaje przechodzić do drugiego ośrodka i ulega całkowitemu odbiciu (Rys. 2c). Wykorzystując tę zależność, układy optyczne w refraktometrach umożliwiają precyzyjne wyznaczenie współczynnika załamania światła.+kąt załamania rośnie, aż osiąga wartość maksymalną równą 90°. Kąt padania, dla którego kąt załamania wynosi 90° (promień załamany niejako „ślizga się” po powierzchni granicznej ośrodków), nazywamy **kątem granicznym $\alpha_{\mathrm{gr}}$** (rys. 2b). Jeżeli kąt padania przekroczy tę wartość ($α$ > $\alpha_{\mathrm{gr}}$), światło przestaje przechodzić do drugiego ośrodka i ulega całkowitemu odbiciu (rys. 2c). Wykorzystując tę zależność, układy optyczne w refraktometrach umożliwiają precyzyjne wyznaczenie współczynnika załamania światła.
  
 {{:chi.04__rys.2.kat_graniczny.png?800|}}\\ {{:chi.04__rys.2.kat_graniczny.png?800|}}\\
-**Rys. 2.** Przebieg promienia światła z ośrodka optycznie gęstszego (1) do ośrodka optycznie rzadszego (2): a) jeśli kąt padania  α < $\alpha_{\mathrm{gr}}$, promień ulega załamaniu zgodnie z prawem Snelliusa, b) jeśli kąt padania jest równy $\alpha_{\mathrm{gr}}$, kąt załamania wynosi 90°, c) jeśli kąt padania γ > $\alpha_{\mathrm{gr}}$, promień nie przechodzi do ośrodka 2, tylko ulega wewnętrznemu odbiciu+**Rys. 2.** Przebieg promienia światła z ośrodka optycznie gęstszego (1) do ośrodka optycznie rzadszego (2): a) jeśli kąt padania  $α$ < $\alpha_{\mathrm{gr}}$, promień ulega załamaniu zgodnie z prawem Snelliusa, b) jeśli kąt padania jest równy $\alpha_{\mathrm{gr}}$, kąt załamania wynosi 90°, c) jeśli kąt padania $γ$ > $\alpha_{\mathrm{gr}}$, promień nie przechodzi do ośrodka 2, tylko ulega wewnętrznemu odbiciu. 
 + 
 + 
 +==== - Zasada działania refraktometru ==== 
 + 
 +**Refraktometr Abbego** 
 + 
 +Sercem układu optycznego refraktometru Abbego jest blok **dwóch pryzmatów** wykonanych ze szkła o dużym współczynniku załamania światła (około 1,7), pomiędzy którymi umieszcza się próbkę badanego roztworu: 
 +  * pryzmat oświetlający (P1) – charakteryzuje się matową, nieregularną powierzchnią od strony próbki, 
 +  * pryzmat pomiarowy (P2) – posiada idealnie gładką powierzchnię stykającą się z cieczą. 
 + 
 +Przebieg zjawisk optycznych w układzie: 
 +  - Wprowadzenie próbki i oświetlenie: Kilka kropel badanej cieczy nanosi się na powierzchnię pryzmatu P2 i przykrywa pryzmatem P1 – próbka rozpływa się w postaci cienkiej warstwy. Następnie na pryzmat P1 kierowane jest światło. 
 +  - Rozproszenie światła: Przechodząc przez matową powierzchnię pryzmatu P1, światło ulega silnemu rozproszeniu we wszystkich kierunkach, po czym wnika do warstwy badanej cieczy i dalej pada na powierzchnię pryzmatu P2. 
 +  -  Załamanie światła: Przechodząc przez granicę ciecz-gładka powierzchnia pryzmatu P2, promienie światła ulegają załamaniu, a do pryzmatu P2 wchodzi wiązka ograniczona promieniem granicznym, zależnym bezpośrednio od współczynnika załamania badanej cieczy. 
 +  - Obserwacja i odczyt: Układ optyczny refraktometru kieruje wiązkę opuszczającą pryzmat P2 do do lunety. Jeśli do oświetlenia pryzmatów użyto światła monochromatycznego, patrząc przez okular, obserwator widzi dwa wyraźne pola: jasne i ciemne, rozdzielone granicą odpowiadającą promieniowi granicznemu. Jeśli zastosowano światło białe,  rozmycie granicy pól powstałe na skutek dyspersji (rozszczepienia) świata koryguje się za pomocą pokrętła kompensatora.  
 + 
 +Za pomocą pokrętła regulacyjnego ustawia się linię podziału między polami dokładnie na przecięciu nici pajęczych w okularze, a następnie odczytuje się wynik pomiaru – współczynnik załamania światła $n$ lub stężenie w stopnich Brixa (°Brix) – ze skali umieszczonej w dolnej części okularu (rys. 3). Skala Brixa jest oparta na zależności między współczynnikiem załamania światła a stężeniem sacharozy w roztworach wodnych. Jeden stopień Brixa odpowiada 1 g sacharozy w 100 g wodnego roztworu sacharozy. 
 + 
 +**Refraktometr ręczny** 
 + 
 +Ręczny refraktometr optyczny ma zdecydowanie prostszą konstrukcję w porównaniu do refraktometru Abbego. W tym przyrządzie zastosowano jeden pryzmat, na który nanosi się kilka kropel badanej cieczy, a następnie dociska się ją przezroczystą pokrywką o matowej powierzchni od strony próbki. Przyrząd ten umożliwia bezpośrednie oznaczanie stężenia sacharozy w badanym roztworze (odczyt ze skali po lewej stronie w °Brix) lub oznaczanie stężenia alkoholu (odczyt ze skali po prawej stronie). 
 + 
 +==== - Czynniki mające wpływ na wynik pomiaru refraktometrycznego ==== 
 + 
 +W przypadku soków, napojów izotonicznych i innych mieszanin wieloskładnikowych wynik w stopniach Brixa nie oznacza bezpośrednio zawartości samej sacharozy. **Na współczynnik załamania światła wpływają również inne rozpuszczone składniki**, np. inne cukry, kwasy organiczne czy sole. Odczyt należy więc traktować jako przybliżoną miarę refraktometrycznej zawartości substancji rozpuszczonych. 
 + 
 +Na wynik pomiaru wpływa również **temperatura**, dlatego należy ją kontrolować lub uwzględnić odpowiednią korekcję. Refraktometr Abbego jest tak skonstruowany, aby możliwe było sprzężenie tego instrumentu z termostatem, pozwalającym na przeprowadzenie analiz w stałej temperaturze. Standardowa temperatura wykonywania pomiarów refraktometrycznych wynosi 20°C. 
 + 
 +Refraktometry mogą też posiadać funkcję ATC – automatyczną kompensację temperatury, która koryguje wskazanie w określonym zakresie warunków, dzięki czemu ze skali odczytujemy wartość skorygowaną dla 20°C. Aby funkcja ATC działała poprawnie, refraktometr i badana próbka muszą mieć zbliżoną temperaturę – należy chwilę odczekać, aż nałożona na pryzmat kropla cieczy osiągnie temperaturę urządzenia.  
 + 
 +===== - Aparatura, materiały i odczynniki ===== 
 + 
 +==== Aparatura i sprzęt laboratoryjny: ==== 
 + 
 +  * refraktometr Abbego; 
 +  * ręczny refraktometr optyczny; 
 +  * termostat; 
 +  * waga laboratoryjna; 
 +  * łyżeczka laboratoryjna; 
 +  * zlewki szklane. 
 +     
 +==== Materiały i odczynniki: ==== 
 + 
 +  * cukier biały; 
 +  * woda dejonizowana; 
 +  * próbki napojów dostępnych w handlu; 
 +  * alkohol etylowy. 
 + 
 +===== - Wykonanie ćwiczenia ===== 
 + 
 +==== - Przygotowanie do pomiarów ==== 
 + 
 +  - Zapoznać się z budową i zasadą działania obu dostępnych refraktometrów oraz termostatu. 
 +  - Przygotować roztwory sacharozy o znanych stężeniach (5%, 10%, 15%, 20%) oraz roztwór o nieznanym stężeniu. 
 +  - Przygotować próbki napoju izotonicznego i soku jabłkowego. 
 +  - Sprawdzić czystość powierzchni pomiarowych i zapoznać się z instrukcją obsługi każdego przyrządu. 
 +  - Zanotować temperaturę pomiaru. 
 + 
 +==== - Pomiar za pomocą refraktometru Abbego ==== 
 + 
 +  - Za pomocą elastycznych wężyków podłączyć refraktometr do termostatu przepływowego (zgodnie z rys. 4). 
 +  - Podnieść głowicę termostatu, wlać do zbiornika 100 ml wody dejonizowanej (do kreski) i zamontować ponownie głowicę. 
 +  - Za pomocą przycisku (X) uruchomić termostat i po chwili go wyłączyć. Sprawdzić poziom wody w zbiorniku termostatu – w razie potrzeby dolać wodę do wyznaczonego poziomu. 
 +  - Ponownie uruchomić termostat i ustawić temperaturę na 20°C. 
 +  - Odchylić oprawę pryzmatu oświetlającego (górnego) i oczyścić powierzchnie pryzmatów miękką ściereczką zwilżoną alkoholem etylowym. 
 +  - Za pomocą pipety umieścić kilka kropel (3-4) wody dejonizowanej na powierzchni pryzmatu pomiarowego. 
 +  - Zamknąć układ pryzmatów i odsłonić okienko pryzmatu oświetlającego. 
 +  - Ustawić ostrość obrazu za pomocą pokrętła DISPERSION CORRECTION, a następnie ustawić położenie granicy między jasnym i ciemnym polem widzenia na przecięciu nici linii pajęczych za pomocą pokrętła ADJUSTMENT. 
 +  - Odczytać współczynnik załamania światła ($n$) oraz wskazanie ze skali Brixa. 
 +  - Oczyścić powierzchnię pomiarową za pomocą miękkiej ściereczki i nanieść ponownie kilka kropel wody dejonizowanej. Dla każdej badanej cieczy należy wykonać minimum 3 pomiary. 
 +  - Wykonać pomiary dla wszystkich roztworów sacharozy o znanych stężeniach, roztworu o nieznanym stężeniu oraz wybranych napojów. 
 + 
 +==== - Pomiar za pomocą ręcznego refraktometru optycznego ==== 
 + 
 +  - Oczyścić i osuszyć powierzchnię pryzmatu. Do czyszczenia pryzmatu należy używać miękkiej, niepylącej ściereczki.  
 +  - Podnieść pokrywkę pryzmatu. 
 +  - Nanieść 2–3 krople badanej cieczy na powierzchnię pryzmatu. 
 +  - Zamknąć pokrywkę pryzmatu, tak aby próbka równomiernie pokryła całą powierzchnię pomiarową. 
 +  - Odczekać około 30 s, aby temperatura próbki i pryzmatu wyrównała się. 
 +  - Skierować refraktometr w stronę źródła światła. 
 +  - Spojrzeć przez okular i, w razie potrzeby, wyregulować ostrość. 
 +  - Odczytać wartość w miejscu, w którym granica między jasnym i ciemnym polem przecina odpowiednią skalę. 
 +  - Wynik zapisać wraz z odpowiednią jednostką. 
 +  - Po wykonaniu pomiaru natychmiast usunąć próbkę z powierzchni pryzmatu i dokładnie go oczyścić. 
 +  - Wykonać po 3 pomiary dla roztworów sacharozy o znanych stężeniach, roztworu o nieznanym stężeniu oraz wybranych napojów. 
 + 
 +<wrap lo><wrap info>K. Kminikowska (2026)</wrap></wrap>  
cw.chi_04_refraktometr.1794491716.txt.gz · ostatnio zmienione: przez karolina