To jest stara wersja strony!
Spis treści
Ćw. nr 24. Pomiar oporności w obwodzie stałego i przemiennego
1. Cel ćwiczenia:
- Poznanie metod wyznaczania oporności biernych.
2. Zagadnienia teoretyczne
- Rodzaje oporności w obwodach prądu stałego i przemiennego:
- rezystancja,
- reaktancja,
- impedancja.
- Wykres wskazowy obwodu RLC.
3. Wprowadzenie
3.1 Obwód prądu stałego
Ćwiczenie dotyczy elementarnego prawa związanego z przepływem prądu elektrycznego tzn. prawa Ohma. Jeżeli do przewodnika przyłożymy stałe napięcie $U$, to zacznie w nim płynąć prąd elektryczny o natężeniu $I$. Natężenie prądu okazuje się być proporcjonalne do przyłożonego napięcia, co jest treścią tego prawa:
$$I=\frac{U}{R} \tag{24.1}$$ gdzie R – opór elektryczny przewodnika, zwany inaczej rezystancją.
Stwierdzenie powyższe jest słuszne dopóki przewodnik zachowuje stałą temperaturę, ponieważ opór elektryczny jest od temperatury zależny. Trzeba nadmienić, że są też materiały, w przypadku których rezystancja zależy także od innych wielkości fizycznych, jak natężenie padającego światła (lub promieniowania elektromagnetycznego z innego zakresu), indukcja zewnętrznego pola magnetycznego itp.
Opór elektryczny zależny jest od wymiarów przewodnika oraz od rodzaju materiału z którego jest wykonany. Jeżeli przewodnik będzie miał kształt walca (np. drut), to opór będzie wprost proporcjonalny do długości $l$ przewodnika, a odwrotnie proporcjonalny do pola $S$ jego przekroju poprzecznego. Współczynnikiem proporcjonalności $\varrho$ jest natomiast tzw. oporność właściwa będąca jedną z podstawowych właściwości materiałów.
$$ R = \varrho \frac{l}{S} \tag{24.2}$$
Są też materiały, dla których przewodnictwo elektryczne zależy od natężenia pola elektrycznego wewnątrz przewodnika, a więc i od przyłożonego napięcia. Wtedy zależność $I(U)$ nie jest liniowa i trudno wówczas mówić o oporze elektrycznym, ponieważ jest on zmienny. Prawo Ohma ma więc ograniczony charakter i stosuje się tylko do „zwykłych” przewodników.
4. Obwód prądu przemiennego z kondensatorem
Kondensator jest elementem, który w obwodach elektrycznych służy do gromadzenia w określonym celu ładunku elektrycznego. Ze względu na jego budowę, dwie metalowe folie oddzielone od siebie izolatorem, można domniemywać, że prąd może płynąć przez kondensator tylko przez krótki czas – do momentu jego naładowania lub rozładowania. Tak jest w istocie i zasadniczo dla prądu stałego kondensator stanowi przerwę w obwodzie.
W przypadku kondensatora (obwód wg Rys. 24.2) podłączonego do źródła prądu przemiennego zauważamy, że prąd jednak płynie, ponieważ mamy wtedy do czynienia z naprzemiennym jego ładowaniem i rozładowaniem.
Można też mówić wtedy o pewnym oporze kondensatora, który w obwodach prądu przemiennego nazywany jest impedancją lub niekiedy także zawadą, choć to określenie stało się już archaizmem.
$$ Z = \frac{U}{I}. \tag{24.3}$$
Tak więc impedancję zmierzyć można w ten sam sposób jak rezystancję, aczkolwiek zastosować należy specjalne, przeznaczone do prądu przemiennego, rodzaje woltomierzy i amperomierzy, które wskazują w pewien sposób uśrednioną wartość napięcia i natężenia prądu – wartość skuteczną.
Impedancja kondensatora zależy od jego pojemności $C$ (im większa pojemność, tym mniejszy opór) oraz od częstotliwości $f$ prądu (im większa częstotliwość, tym mniejszy opór):
$$ Z = \frac{1}{2 \pi\, f\, C}\ . \tag{24.4}$$
5. Opis eksperymentu
W pomiarach w obwodzie prądu stałego postawimy sobie cel, jakim będzie będzie sprawdzenie prawa Ohma wyrażonego równaniem (24.1) i wyznaczenie rezystancji używanego opornika.
Wyniki pomiarów w obwodzie prądu przemiennego wykorzystamy natomiast do wyznaczenia pojemności zastosowanego kondensatora, bo połączenie równań (24.3) i (24.4) daje taką możliwość:
$$ C = \frac{I}{2\pi\, f\, U}\ . \tag{24.5}$$
5.1 Przeprowadzenie pomiarów
5.1.1 Obwód prądu stałego
- W celu przeprowadzenia pomiaru zestawiamy następujący obwód wg schematu z Rys. 24.1.
- Zmieniając napięcie $U$ od 2 do około 20 V odczytać natężenie prądu płynącego przez drut oporowy, a dane zapisać w tabeli wg wzoru (Tab. 24.1).
- Określić i zapisać niepewność pomiaru napięcia i natężenia prądu dla minimalnych i maksymalnych ich wartości (Tab. 24.2).
- Zmierzyć rezystancję opornika przy użyciu miernika cyfrowego oraz odczytać i zapisać dokładność pomiaru.

Rys. 24.1. Schemat układu pomiarowego. $R_x$ – badany opornik, mA – miliamperomierz, V – woltomierz (zakres 0–30 V), Z – zasilacz regulowany prądu stałego (zakres 0–25 V).
5.1.2 Obwód prądu przemiennego
- W celu przeprowadzenia pomiaru zawady zestawiamy obwód jak na Rys. 24.2.
- Dla różnych wartości napięcia odczytujemy natężenie prądu, a dane zapisujemy w Tab. 24.3.
- Określić i zapisać niepewność pomiaru napięcia i natężenia prądu dla minimalnych i maksymalnych ich wartości (Tab. 24.4).

Rys. 24.2. Schemat układu pomiarowego do wyznaczenia pojemności kondensatora, gdzie: A – amperomierz, V – woltomierz, Z – zasilacz regulowany prądu przemiennego, Cx – kondensator.
6. Opracowanie wyników
6.1 Obwód prądu stałego
- Wykonać wykres zależności $I(U)$.
- Obliczyć rezystancję $R$ dla każdej pary napięcia i natężenia prądu wg przekształconego wzoru (24.1) $$ R = \frac{U}{I}\ .$$ Wyniki wpisać do odpowiedniej kolumny Tab. 24.1.
- Obliczyć wartość średnią rezystancji a następnie odchylenia od wartości średniej uzupełniając ostatnią kolumnę tabeli.
- Obliczyć wartość średnią odchylenia od wartości średniej oporu, czyli tzw. niepewność przeciętną, stanowiącą miarę rozrzutu statystycznego rezultatów.
- Obliczyć niepewność aparaturową pierwszego i ostatniego pomiaru (dla minimalnej i maksymalnej wartości napięcia) jako niepewność średnią kwadratową lub jako niepewność maksymalną wg wzorów odpowiednio: $$ \sigma R = R \sqrt{ \left(\frac{\delta U}{U}\right)^2 + \left(\frac{\delta I}{I}\right)^2} \quad\mbox{lub}\quad \delta_m R = R \left( \frac{\delta U}{U} + \frac{\delta I}{I} \right) $$
- W sprawozdaniu podać wyznaczoną wartość rezystancji z końcową niepewnością pomiarową, której wartość powinna wynikać z porównania wyliczonych wartości.
Uwaga: Zwróćmy uwagę, że rezystancję możemy też wyznaczyć jako odwrotność współczynnika kierunkowego z założenia liniowej zależności $I(U)$: $$ R = \frac{1}{R}U\ ,$$ a ten z kolei można wyznaczyć stosując regresję liniową.
6.2 Obwód prądu przemiennego z kondensatorem
- Obliczyć pojemność $C$ wg wzoru (24.5) dla każdej pary napięcia i natężenia prądu. Wyniki wpisać do odpowiedniej kolumny Tab. 24.3.
- Obliczyć wartość średnią pojemności a następnie odchylenia od wartości średniej uzupełniając ostatnią kolumnę tabeli.
- Obliczyć wartość średnią odchylenia od wartości średniej pojemności czyli tzw. niepewność przeciętną stanowiącą miarę rozrzutu statystycznego rezultatów. Zamiast niepewności przeciętnej można też obliczyć odchylenie standardowe korzystając na przykład z zaawansowanych funkcji kalkulatora inżynierskiego.
- Obliczyć niepewność aparaturową pierwszego i ostatniego pomiaru (dla minimalnej i maksymalnej wartości napięcia) jako niepewność maksymalną wg wzoru: $$ \delta_m C = C \left( \frac{\delta U}{U} + \frac{\delta I}{I} \right) $$ lub też jako niepewność średnią kwadratową $$ \sigma C = C \sqrt{ \left(\frac{\delta U}{U}\right)^2 + \left(\frac{\delta I}{I}\right)^2} $$
- W sprawozdaniu podać wyznaczoną wartość pojemności z końcową niepewnością pomiarową, której wartość powinna wynikać z porównania i przeanalizowania wyliczonych wartości.
7. Wzory tabel
| Tabela 24.1. Wyniki pomiarów i obliczeń (obwód prądu stałego) |
||||
| Lp. | $U\ \mathrm{[V]}$ | $I\ \mathrm{[A]} $ | $ R=\frac{U}{I}\ \mathrm{[\Omega]}$ | $\left| \bar{R} - R_i \right| $ |
|---|---|---|---|---|
| 1 | ||||
| 2 | ||||
| 3 | ||||
| 4 | ||||
| 5 | ||||
| 6 | ||||
| 7 | ||||
| 8 | ||||
| 9 | ||||
| 10 | ||||
| Średnie | ||||
| Tabela 24.2. Dane dodatkowe (obwód prądu stałego) | |
| Dokładność pomiaru napięcia | $\delta U_\mathrm{min} = \mbox{____}\ \mathrm{V}$ |
|---|---|
| $\delta U_\mathrm{max} = \mbox{____}\ \mathrm{V}$ | |
| Dokładność pomiaru natężenia prądu | $\delta I_\mathrm{min} = \mbox{____}\ \mathrm{A}$ |
| $\delta I_\mathrm{max} = \mbox{____}\ \mathrm{A}$ | |
| Opór zmierzony miernikiem cyfrowym, niepewność | $R = \mbox{____}±\mbox{____}\ \mathrm{\Omega}$ |
| Tabela 24.3. Wyniki pomiarów i obliczeń (obwód prądu przemiennego) |
||||
| Lp. | $U\ \mathrm{[V]}$ | $I\ \mathrm{[A]} $ | $ C\ \mathrm{[\mu F]}$ | $\left| \bar{C} - C_i \right| $ |
|---|---|---|---|---|
| 1 | ||||
| 2 | ||||
| 3 | ||||
| 4 | ||||
| 5 | ||||
| 6 | ||||
| 7 | ||||
| 8 | ||||
| 9 | ||||
| 10 | ||||
| Średnie | ||||
| Tabela 24.4. Dane dodatkowe (obwód prądu przemiennego) | |
| Dokładność pomiaru napięcia | $\delta U_\mathrm{min} = \mbox{____}\ \mathrm{V}$ |
|---|---|
| $\delta U_\mathrm{max} = \mbox{____}\ \mathrm{V}$ | |
| Dokładność pomiaru natężenia prądu | $\delta I_\mathrm{min} = \mbox{____}\ \mathrm{A}$ |
| $\delta I_\mathrm{max} = \mbox{____}\ \mathrm{A}$ | |
