cw._nr_35_zasada_zachow_pedu

To jest stara wersja strony!


Ćw. nr 35. Zasada zachowania pędu

1. Cel ćwiczenia

  • Eksperymentalne sprawdzenie zasady zachowania pędu w zderzeniach

2. Zagadnienia

  • Zasady dynamiki Newtona dla punktu materialnego
  • Definicja niutona jako jednostki siły
  • Definicja i jednostka pędu
  • Definicja i jednostka impulsu siły, czyli inaczej popędu
  • Zasada zachowania pędu jako wniosek z zasad dynamiki

3. Wprowadzenie

3.1 Zasady dynamiki Newtona

Trzy zasady dynamiki Newtona można ująć skrótowo następująco:

** Pierwsza zasada**: Jeżeli na ciało nie działa żadna siła lub działające siły sumują się do zera, to ciało porusza się jednostajnie (tzn. ze stałą prędkością), lub spoczywa.

** Druga zasada**: Przyspieszenie ciała $\vec{a}$ jest wprost proporcjonalne do siły wypadkowej $\vec{F}_w$ działającej na ciało, a odwrotnie proporcjonalne do masy $m$ tego ciała. Jeżeli za jednostkę siły przyjmiemy taką jej wartość, że siła o tej wartości działająca na ciało wywoła jego przyspieszenie równe 1 m/s², to druga zasada przyjmuje postać:

$$ \vec{a} = \frac{ \vec{F_w} }{m} \ .$$

** Trzecia zasada**: Wszystkie oddziaływania (siły) są wzajemne, a więc jeśli ciało A działa na ciało B z pewną siłą to ciało ciało B działa na ciało A z siłą o tej samej wartości i przeciwnie skierowaną.

$$ \vec{F}_\mathrm{A \rightarrow B} = - \vec{F}_\mathrm{B\rightarrow A} \ .$$

3.2 Inne sformułowanie drugiej zasady

Drugą zasadę możemy sformułować inaczej, używając wielkości fizycznej zwanej pędem, zdefiniowanej jako iloczyn masy i prędkości:

$$ \vec{p} = m \vec{v} \ .$$

Jednostką pędu jest kg×m/s i nie ma dla tej jednostki osobnej nazwy.

Dalej, jeśli w drugiej zasadzie dynamiki użyjemy zamiast przyspieszenia definicji tej wielkości, to otrzymamy:

$$ \frac{\Delta \vec{v}}{\Delta t} = \frac{ \vec{F_w} }{m} \ ,$$

a więc

$$ m\, \Delta \vec{v} = \vec{F_w}\, {\Delta t} \ .$$

Wyrażenie po lewej stronie jest, jak widać, zmianą pędu ciała. Zapiszemy więc

$$ \Delta \vec{p} = \vec{F_w}\, {\Delta t} \ .$$

Zmiana pędu ciała równa jest więc iloczynowi siły działającej na ciało i czasu trwania tej siły. Ten iloczyn nazywany jest impulsem siły lub popędem. Jednostką tej wielkości jest Ns (niutonosekunda).

Do niezwykle ciekawego wniosku dochodzimy łącząc powyższe stwierdzenie i trzecią zasadę dynamiki. Pomnóżmy wyrażenie opisujące wzajemność i przeciwność oddziaływań na przez czas trwania tego oddziaływania. Otrzymujemy:

$$ \vec{F}_\mathrm{A \rightarrow B}\, \Delta t = - \vec{F}_\mathrm{B\rightarrow A}\, \Delta t \ .$$

Po lewej stronie więc mamy impuls siły działającej na ciało B, a po prawej impuls siły działającej na ciało A. Tak więc

$$ \vec{\Delta p}_\mathrm{B} = - \vec{\Delta p}_\mathrm{A}\ \ ,$$

czyli ciało A „zyskuje” tyle samo pędu, ile „traci” ciało B. Użyliśmy tutaj cudzysłowów, ponieważ pęd jest wielkością wektorową i nie zawsze te słowa dobrze oddają fizyczny sens zmian. Przeniesienie jednak prawej strony na lewą daje już całkiem oczywiste wyrażenie:

$$ \vec{\Delta p}_\mathrm{B} + \vec{\Delta p}_\mathrm{A}\ = 0 \ ,$$

które oznacza, że sumaryczna zmiana pędu podczas oddziaływania wynosi zero. Oznacza to też, że suma pędów pozostaje stała pomimo oddziaływania, zmian prędkości itp. Jest to zasada zachowania pędu, którą w pełnym brzmieniu można sformułować następująco: Sumaryczny pęd ciał oddziałujących jedynie ze sobą pozostaje stały bez względu na skutki tych oddziaływań.

4. Opis ćwiczenia

Ćwiczenie wykonywane będzie przy użyciu tzw. toru powietrzngo (Rys. 1), po którym poruszać się będą wózki (ślizgacze). Dzięki zastosowaniu poduszki powietrznej ślizgacze poruszają się po torze z minimalnym tarciem, które w praktyce można tu zaniedbać. Opory powietrza także są minimalne ze względu na niewielkie prędkości. Jeżeli tor jest dobrze wypoziomowany, to ślizgacz powinien zasadniczo spoczywać, jeśli wcześniej nie został rozpędzony.

Ćw. 35. Układ pomiarowy
Rys. 1. Układ pomiarowy z torem powietrznym.

Zadaniem studentów w tym ćwiczeniu będzie obserwacja różnego typu zderzeń (elastycznych i nieelastycznych) pomiędzy dwoma wózkami, oraz rachunkowe sprawdzanie zgodności wyników z zasadą zachowania pędu. Pęd mierzony będzie pośrednio przez pomiar masy wózków i prędkości przed i po zderzeniu. Ta natomiast będzie mierzona pośrednio przez czas przejazdu przez fotobramkę stopera elektronicznego.

Ćwiczenie składa się z kilku eksperymentów pomiarowych, a ich ilość zależy od decyzji prowadzącego. W każdym eksperymencie wyznaczany będzie sumaryczny pęd dwóch wózków przed i po zderzeniu ($p_\text{przed}$ i $p_\text{po}$) oraz stosunek $R$ tych dwóch pędów.

$$ R = \frac{ p_\text{po} }{ p_\text{przed}} = \frac{ m_1v'_1 \pm m_2v'_2}{ m_1v_1 \pm m_2v_2 }\ , $$

gdzie $m_1$ i $m_2$ to masy wózków a $v_1$ i $v_2$ to ich prędkości. Prędkości ze znakiem prim dotyczą sytuacji po zderzeniu. Znak plus czy minus w sumowaniu zależy od obranego zwrotu prędkości (pędu). W ćwiczeniu bezpośrednio nie jest mierzona prędkość ale czas $t$ przejścia przesłony o długości $l$ przed fotobramką.

$$ v_x = \frac{l}{t_x}\ ,$$

gdzie $v_x$ to odpowiednia prędkość ($ v_1, v_2, v'_1, v'_2$), a $t_x$ to odpowiednie czasy ($ t_1, t_2, t'_1, t'_2$).

Wartość $R$ powinna być bliska jedności (czy też 100%). Wartość poniżej jedności może wskazywać na utratę pędu w oddziaływaniu z powietrzem, lub wskazywać na minimalne tarcie o tor. Oczywiście przyczyna może też tkwić w błędach pomiarowych. Związana z tym maksymalna niepewność aparaturowa pomiaru $R$ będzie równa

$$ \delta R = \frac{\delta m}{m_1} + \frac{\delta m}{m_2} + \frac{\delta t}{t_1} + \frac{\delta t}{t_2} + \frac{\delta t}{t'_1} + \frac{\delta t}{t'_2} \ .$$

Nie występuje tu niepewność pomiaru $l$, ponieważ używana jest ona w liczniku oraz mianowniku wyrażenia na $R$ i ewentualny błąd pomiaru się znosi.

Poniżej opisano przykładowe eksperymenty do wykonania przez studentów.

4.1 Zderzenie całkowicie niesprężyste

W pierwszym eksperymencie sprawdzać będziemy zachowanie pędu w zderzeniu całkowicie niesprężystym, czyli gdy w zderzeniu nastąpi połączenie wózków i dalszy ruch będzie wspólny.


Rys. 2. Zderzenie całkowicie niesprężyste.

Zadania do wykonania:

  1. Zapoznać się ze stanowiskiem, działaniem toru powietrznego, stopera z fotobramkami i ogólną ideą pomiarów prędkości wózków za pomocą tego zestawu.
  2. Wziąć dwa wózki o mniej więcej równych masach, zaopatrzonych w zderzak igła-plastelina, z których jeden powinien mieć przesłonę dla fotobramek. Masy można wyrównać, używając wagi i dokładając stosowne odważniki. Masy wózków zapisać. Zapisać także niepewność pomiaru masy. Dla wagi o rozdzielczości 0,01 g przyjmujemy niepewność równą 0,03 g (0,000 03 kg).
  3. Wykonać kilka próbnych zderzeń, gdzie za każdym razem jeden z wózków przed zderzeniem powinien być nieruchomy.
  4. Wykonać następnie kilka pomiarów, których wyniki zapisać w tabeli jak poniżej (Tab. 1). Przynajmniej po trzy pomiary w każdym kierunku ruchu.
  5. Dokonać obliczeń pozostałych wielkości (pędów przed i po zderzeniu, stosunku tych pędów, niepewności aparaturowej dla każdego pomiaru, średniej wartości stosunku pędów).
  6. Obliczyć niepewność statystyczną $R$ jako średnie odchylenie od wartości średniej $\delta R$ lub jako odchylenie standardowe $\sigma R$.
  7. Przeanalizować wyniki i odpowiedzieć na pytanie, w jakim stopniu ten studencki eksperyment potwierdza zasadę zachowania pędu.
Tab. 1 Tabela danych, eksperyment nr 1
$m_1 = \mbox{___}\ \text{kg},\quad m_2 = \mbox{___}\ \text{kg},\quad \delta m = \mbox{___}\ \text{kg},\quad l = \mbox{___}\ \text{m}$
Lp. $ t_1 $ $t'_1$ $p_\text{przed}$ $p_\text{po}$ $R$ $\delta R$
$\text{[s]}$ $\text{[s]}$ $\text{[kg×m/s]}$ $\text{[kg×m/s]}$
1
2
3
4
5
6
…
Średnia —

4.2 Zderzenie (nie całkiem) sprężyste

W drugim eksperymencie sprawdzać będziemy zachowanie pędu w zderzeniu sprężystym. Sprężystość zderzenia zapewni, choć nie w pełnym stopniu, zastosowanie jako zderzaka gumowej taśmy.


Rys. 3. Zderzenie sprężyste.

W zderzeniu idealnie sprężystym zachowana powinna być energia kinetyczna, tzn. suma energii kinetycznych przed zderzeniem powinna być taka sama jak po zderzeniu.

$$ E_{k1} + E_{k2} = E'_{k1} + E'_{k2}\ ,$$

gdzie lewa strona odnosi się do sytuacji przez zderzeniem, a prawa po zderzeniu. Energię kinetyczną oblicza się oczywiście ze wzoru

$$ E_k = \frac{m v^2}{2}\ .$$

Zadania do wykonania:

  1. Wziąć dwa wózki, z których jeden ma masę około dwukrotnie większą niż drugi. Obydwa wózki powiny mieć przesłony dla fotobramek oraz gumowe zderzaki.
  2. Wykonać kilka próbnych zderzeń gdzie za każdym razem wózek o większej masie powinien być nieruchomy. Zwrócić uwagę na sposób reakcji stopera (które wartości dotyczą sytuacji przed, a które po zderzeniu)
  3. Wykonać następnie kilka pomiarów, których wyniki zapisać w tabeli jak poniżej (Tab. 2). Przynajmniej po trzy pomiary w każdym kierunku ruchu.
  4. Dokonać obliczeń pozostałych wielkości (pędów przed i po zderzeniu, stosunku tych pędów, niepewności aparaturowej dla każdego pomiaru, średniej wartości stosunku pędów), a także energii kinetycznych. Pamiętać należy, że po zderzeniu jeden z wózków porusza się w przeciwną stronę, a więc jego pęd (ale nie energię) należy wziąć ze znakiem minus.

  1. Obliczyć niepewność statystyczną $R$ jako średnie odchylenie od wartości średniej $\delta R$ lub jako odchylenie standardowe $\sigma R$.
  2. Przeanalizować wyniki i odpowiedzieć na pytanie, w jakim stopniu ten studencki eksperyment potwierdza zasadę zachowania pędu oraz w jakim stopniu zachowana jest w eksperymencie energia kinetyczna.
Tab. 2 Tabela danych, eksperyment nr 2
$m_1 = \mbox{____}\ \text{kg},\quad m_2 = \mbox{____}\ \text{kg},\quad \delta m = \mbox{____}\ \text{kg},\quad l = \mbox{____}\ \text{m}$
Lp. $ t_1 $ $t'_1$ $t'_2$ $p_\text{przed}$ $p_\text{po}$ $R$ $|\bar{R} - R_i|$ $E_k$ $E'_k$
$\text{[s]}$ $\text{[s]}$ $\text{[s]}$ $\text{[kg×m/s]}$ $\text{[kg×m/s]}$ $\text{[J]}$ $\text{[J]}$
1
2
3
4
5
6
…
Średnia

4.3 Zderzenie dowolne

W tym eksperymencie sprawdzać będziemy zachowanie pędu w zderzeniu wózków poruszających się naprzeciwko siebie. Może to być zderzenie sprężyste lub nie (decyzja należy do prowadzącego zajęcia).


Rys. 4. Przed i po zderzeniu. Sytuacja ogólna.

Zadania do wykonania:

  1. Wziąć dwa wózki. Obydwa wózki powiny mieć przesłony dla fotobramek.
  2. Wykonać kilka próbnych zderzeń gdzie za każdym razem wózki poruszać się będą napeciwko siebie. Zwrócić nalezy uwagę na sposób reakcji stopera (które wartości dotyczą sytuacji przed, a które po zderzeniu)
  3. Wykonać następnie kilka pomiarów, których wyniki zapisać w tabeli jak poniżej (Tab. 3). Przynajmniej po trzy pomiary w każdym kierunku ruchu.
  4. Dokonać obliczeń pozostałych wielkości (pędów przed i po zderzeniu, stosunku tych pędów).
  5. Obliczyć niepewność statystyczną $R$ jako średnie odchylenie od wartości średniej $\delta R$ lub jako odchylenie standardowe $\sigma R$.
  6. Przeanalizować wyniki i odpowiedzieć na pytanie, w jakim stopniu eksperyment potwierdza zasadę zachowania pędu.
Tab. 3 Tabela danych, eksperyment nr 3
$m_1 = \mbox{____}\ \text{kg},\quad m_2 = \mbox{____}\ \text{kg},\quad \delta m = \mbox{____}\ \text{kg},\quad l = \mbox{____}\ \text{m}$
Lp. $ t_1 $ $t_2$ $t'_1$ $t'_2$ $p_\text{przed}$ $p_\text{po}$ $R$ $\delta R$
$\text{[s]}$ $\text{[s]}$ $\text{[s]}$ $\text{[s]}$ $\text{[kg×m/s]}$ $\text{[kg×m/s]}$
1
2
3
4
5
6
…
Średnia —

5. Zawartość sprawozdania, opracowanie wyników

Sprawozdanie powinno zawierać następujące punkty:

  • Tabelkę identyfikacyjną studenta (lub zespołu) w formie podobnej do proponowanej.
  • 1. Opis ćwiczenia. Należy krótko i zwięźle opisać ćwiczenie ze schematycznym rysunkiem układu pomiarowego. Nie powinno to zająć więcej niż pół strony A4.
  • 2. Wielkości mierzone bezpośrednio i ich niepewności. Należy wskazać, jakie wielkości były mierzone bezpośrednio oraz jaka była dokładność tych pomiarów.
  • 3. Wyniki eksperymentów. W kolejnych podpunktach opisać bardzo krótko rodzaj eksperymentu (zderzenia), stan początkowy i końcowy. Zamieścić należy tabele pomiarowe wg wzorów proponowanych wyżej uzupełnione o obliczane wielkości. Właściwym jest tu też umieszczenie przykładowych podstawień do wzorów, podanie informacji o używanych narzędziach obliczeniowych (kalkulator, arkusz kalkulacyjny, inny program obliczeniowy itp.).
  • 4. Konkluzje, uwagi, wnioski. W tym punkcie należy zapisać wynik analizy otrzymanych wyników. Dobrym tematem dyskusji w tym punkcie jest dokładność pomiarów i uzyskanych rezultatów. Można jednak zawrzeć tu dowolne uwagi dotyczące ćwiczenia. Pozostawiamy to kreatywności studentów.
cw._nr_35_zasada_zachow_pedu.1741010893.txt.gz · ostatnio zmienione: przez ts