Narzędzia użytkownika

Narzędzia witryny


cw._nr_62_r_od_t

Ćw. nr 62. Zależność oporności ciał stałych od temperatury

1. Cel ćwiczenia

  1. Poznanie teorii przewodnictwa elektrycznego ciał stałych.
  2. Sprawdzenie eksperymentalnych zależności oporności właściwej od temperatury:
    a) metali na przykładzie miedzi,
    b) półprzewodników na przykładzie germanu,
    c) konstantanu.

2. Zagadnienia teoretyczne

  1. Przewodnictwo elektryczne.
  2. Klasyczna elektronowa teoria przewodnictwa elektrycznego metali.
  3. Półprzewodniki samoistne i domieszkowe.
  4. Przewodnictwo elektryczne półprzewodników.
  5. Zależność temperaturowa przewodnictwa elektrycznego.

3. Zagadnienia elementarne

4. Metoda pomiaru

Z klasycznej teorii elektronowej wynika, że przewodnictwo elektryczne metalu zmienia się odwrotnie proporcjonalnie do $\sqrt T$, gdzie $T$ jest temperaturą wyrażoną w stopniach Kelwina [K]. Jednakże eksperyment pokazuje, że przewodnictwo to zmienia się odwrotnie proporcjonalnie do $T$. Na podstawie teorii elektronowej metali można wyprowadzić także inne prawa ustalone eksperymentalnie. Jednym z takich praw jest prawo Wiedemana - Franza. Mówi ono, że stosunek współczynnika przewodnictwa cieplnego metalu $k$ do współczynnika przewodnictwa właściwego $\sigma$ jest jednakowy dla wszystkich metali i proporcjonalny do temperatury:

$$\frac{k}{\sigma}=LT $$ gdzie $L$ – współczynnik wyznaczany eksperymentalnie (liczba Lorentza).

W tym przypadku dane eksperymentalne pokrywają się z teoretycznymi. Tak więc oporność właściwa metali $\varrho$, będąca odwrotnością przewodnictwa właściwego $\sigma$, jest proporcjonalna do temperatury $T$.

Opór właściwy $\varrho$ jest wobec tego liniową funkcją temperatury: $$\varrho \sim f(T)$$


Rys. 62.1. Zależność oporu od temperatury dla metali.

Otrzymana eksperymentalnie zależność $\varrho= f(T)$, pozwala na wyznaczenie współczynnika temperaturowego zmiany oporności właściwej metalu $\alpha_m$: $$\alpha_m=\frac{1}{\varrho_0}\cdot \frac{\Delta \varrho}{\Delta T}$$

W przypadku półprzewodników samoistnych przewodnictwo ich jest funkcją ruchliwości odpowiednich nośników: $$\sigma=n|q_-|\mu_n+p|q_+|\mu_p$$ gdzie:

$\mu_n$ – ruchliwość elektronów,
$\mu_p$ – ruchliwość dziur,
$n$ – koncentracja elektronów,
$p$ – koncentracja dziur,
$q_-$ – ładunek elektronu,
$q_+$ – ładunek dziury.

Gdy $n=p$ to: $$\sigma=n|q|\left(\mu_p+\mu_n \right)$$ Stąd oporność właściwa: $$\varrho=\frac{1}{n|q|\left(\mu_p+\mu_n \right)}$$ Wraz z temperaturą zmienia się liczba elektronów przewodnictwa oraz ruchliwość nośników w sposób następujący: $$n \sim T^{\frac{3}{2}} \cdot e^{\frac{-E_g}{2kT}}$$ $$\mu \sim T^{-\frac{3}{2}}$$ gdzie:

$E_g$ – szerokość przerwy energetycznej w półprzewodnikach,
$k$ – stała Boltzmanna,
$T$ – temperatura w kelwinach.

Tak więc w półprzewodnikach oporność właściwa zależy od temperatury w sposób następujący: $$\varrho=C\ e^{\frac{E_g}{2kT}}$$ gdzie: C - stała materiałowa o wymiarze oporu właściwego. Wprowadzając oznaczenie: $$B=\frac{E_g}{2k}$$ otrzymamy: $$\varrho=C\ e^{\frac{B}{T}}$$ Przebieg ostatniej zależności jest następujący:


Rys. 62.2. Zależność oporu właściwego od temperatury półprzewodnika.

$$\ln\varrho = \ln C + \frac{B}{T}$$ Wykres powyższej zależności w skali półlogarytmicznej obrazuje rys. 62.3.


Rys. 62.3. Wykres zależności ln $\varrho$ od $1/T$ dla półprzewodnika.

Znając $B$ i korzystając z definicji współczynnika temperaturowego otrzymamy dla półprzewodnika: $$\alpha_p =- \frac{B}{T^2}$$

Konstantan – jest stopem wieloskładnikowym zawierającym Cu, Ni, Mn, Fe, C. Odznacza się dużym oporem właściwym i małymi współczynnikiem temperaturowym oporu oraz dużą stabilnością tych własności w szerokim zakresie temperatur.

5. Pomiary


Rys. 62.4. Schemat układu pomiarowego.

  1. Budujemy obwód wg schematu na rys. 4.
  2. Zmierzyć opór badanych próbek w temperaturze początkowej.
  3. Za pomocą autotransformatora ustawić wartość prądu I = 0.7 [A].
  4. Pomiaru rezystancji wszystkich próbek dokonać multimetrem 1321 co ok. 10° C.
  5. Wyniki zapisać w tabeli (Tab. 62.1).

6. Opracowanie wyników

  1. Dla metali (miedź i konstantan):
    1. sporządzić wykresy zależności $R = f (T) $ ekstrapolowane do przecięcia z osią $R$,
    2. wyznaczyć z wykresu $R_0$ (przy $T_0 = 20^\circ\mathrm{C}$) oraz
    3. obliczyć $$\alpha_m = \frac{\Delta R}{R_0 \Delta T}$$
  2. Dla półprzewodnika:
    1. Sporządzić wykres zależności: $$\ln R=f \left( \frac{1}{T}\right)$$ czyli $$\quad \ln R=\ln C + \frac{B}{T}$$ wcześniej przygotowując sobie tabelę z potrzebnymi danymi (Tab. 62.2).
    2. Obliczyć z wykresu $B$,
    3. Podać interpretację stałej materiałowej $B$ na podstawie jej związku z energią aktywacji $E_g$.
    4. Podać wartość $E_g$ w elektronowoltach.

Uwaga:

  • Należy pamiętać o stosowaniu właściwych skal temperatury.
  • $\Delta R = \pm ( 0,5 \% \mathrm{ rdg} + 1 \mathrm{ dgt} )$.


7. Wzory tabel

Tabela 62.1. Wyniki pomiaru oporu elektrycznego
germanu, miedzi i konstantanu w funkcji temperatury
German Miedź Konstantan
$T$ $R$ $\delta R$ $R$ $\delta R$ $R$ $\delta R$
Lp. $\mathrm{[^\circ C]}$ $\mathrm{[\Omega]}$
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Tabela 62.2. Dane do sporządzenia
wykresu $\ln R = f\left(\frac{1}{T}\right)$ dla Ge
$\frac{1}{T}$ $\ln R$
Lp. $\mathrm{\left[\frac{1}{K}\right]}$ $\mathrm{[\ ]}$
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

T. Suszko (2018, 2025)

cw._nr_62_r_od_t.txt · ostatnio zmienione: przez karolina