Spis treści
Ćw. nr 62. Zależność oporności ciał stałych od temperatury
1. Cel ćwiczenia
- Poznanie teorii przewodnictwa elektrycznego ciał stałych.
- Sprawdzenie eksperymentalnych zależności oporności właściwej od temperatury:
a) metali na przykładzie miedzi,
b) półprzewodników na przykładzie germanu,
c) konstantanu.
2. Zagadnienia teoretyczne
- Przewodnictwo elektryczne.
- Klasyczna elektronowa teoria przewodnictwa elektrycznego metali.
- Półprzewodniki samoistne i domieszkowe.
- Przewodnictwo elektryczne półprzewodników.
- Zależność temperaturowa przewodnictwa elektrycznego.
3. Zagadnienia elementarne
4. Metoda pomiaru
Z klasycznej teorii elektronowej wynika, że przewodnictwo elektryczne metalu zmienia się odwrotnie proporcjonalnie do $\sqrt T$, gdzie $T$ jest temperaturą wyrażoną w stopniach Kelwina [K]. Jednakże eksperyment pokazuje, że przewodnictwo to zmienia się odwrotnie proporcjonalnie do $T$. Na podstawie teorii elektronowej metali można wyprowadzić także inne prawa ustalone eksperymentalnie. Jednym z takich praw jest prawo Wiedemana - Franza. Mówi ono, że stosunek współczynnika przewodnictwa cieplnego metalu $k$ do współczynnika przewodnictwa właściwego $\sigma$ jest jednakowy dla wszystkich metali i proporcjonalny do temperatury:
$$\frac{k}{\sigma}=LT $$ gdzie $L$ – współczynnik wyznaczany eksperymentalnie (liczba Lorentza).
W tym przypadku dane eksperymentalne pokrywają się z teoretycznymi. Tak więc oporność właściwa metali $\varrho$, będąca odwrotnością przewodnictwa właściwego $\sigma$, jest proporcjonalna do temperatury $T$.
Opór właściwy $\varrho$ jest wobec tego liniową funkcją temperatury: $$\varrho \sim f(T)$$

Rys. 62.1. Zależność oporu od temperatury dla metali.
Otrzymana eksperymentalnie zależność $\varrho= f(T)$, pozwala na wyznaczenie współczynnika temperaturowego zmiany oporności właściwej metalu $\alpha_m$: $$\alpha_m=\frac{1}{\varrho_0}\cdot \frac{\Delta \varrho}{\Delta T}$$
W przypadku półprzewodników samoistnych przewodnictwo ich jest funkcją ruchliwości odpowiednich nośników:
$$\sigma=n|q_-|\mu_n+p|q_+|\mu_p$$
gdzie:
$\mu_n$ – ruchliwość elektronów,
$\mu_p$ – ruchliwość dziur,
$n$ – koncentracja elektronów,
$p$ – koncentracja dziur,
$q_-$ – ładunek elektronu,
$q_+$ – ładunek dziury.
Gdy $n=p$ to:
$$\sigma=n|q|\left(\mu_p+\mu_n \right)$$
Stąd oporność właściwa:
$$\varrho=\frac{1}{n|q|\left(\mu_p+\mu_n \right)}$$
Wraz z temperaturą zmienia się liczba elektronów przewodnictwa oraz ruchliwość nośników w sposób następujący:
$$n \sim T^{\frac{3}{2}} \cdot e^{\frac{-E_g}{2kT}}$$
$$\mu \sim T^{-\frac{3}{2}}$$
gdzie:
$E_g$ – szerokość przerwy energetycznej w półprzewodnikach,
$k$ – stała Boltzmanna,
$T$ – temperatura w kelwinach.
Tak więc w półprzewodnikach oporność właściwa zależy od temperatury w sposób następujący: $$\varrho=C\ e^{\frac{E_g}{2kT}}$$ gdzie: C - stała materiałowa o wymiarze oporu właściwego. Wprowadzając oznaczenie: $$B=\frac{E_g}{2k}$$ otrzymamy: $$\varrho=C\ e^{\frac{B}{T}}$$ Przebieg ostatniej zależności jest następujący:

Rys. 62.2. Zależność oporu właściwego od temperatury półprzewodnika.
$$\ln\varrho = \ln C + \frac{B}{T}$$ Wykres powyższej zależności w skali półlogarytmicznej obrazuje rys. 62.3.

Rys. 62.3. Wykres zależności ln $\varrho$ od $1/T$ dla półprzewodnika.
Znając $B$ i korzystając z definicji współczynnika temperaturowego otrzymamy dla półprzewodnika: $$\alpha_p =- \frac{B}{T^2}$$
Konstantan – jest stopem wieloskładnikowym zawierającym Cu, Ni, Mn, Fe, C. Odznacza się dużym oporem właściwym i małymi współczynnikiem temperaturowym oporu oraz dużą stabilnością tych własności w szerokim zakresie temperatur.
5. Pomiary

Rys. 62.4. Schemat układu pomiarowego.
- Budujemy obwód wg schematu na rys. 4.
- Zmierzyć opór badanych próbek w temperaturze początkowej.
- Za pomocą autotransformatora ustawić wartość prądu I = 0.7 [A].
- Pomiaru rezystancji wszystkich próbek dokonać multimetrem 1321 co ok. 10° C.
- Wyniki zapisać w tabeli (Tab. 62.1).
6. Opracowanie wyników
- Dla metali (miedź i konstantan):
- sporządzić wykresy zależności $R = f (T) $ ekstrapolowane do przecięcia z osią $R$,
- wyznaczyć z wykresu $R_0$ (przy $T_0 = 20^\circ\mathrm{C}$) oraz
- obliczyć $$\alpha_m = \frac{\Delta R}{R_0 \Delta T}$$
- Dla półprzewodnika:
- Sporządzić wykres zależności: $$\ln R=f \left( \frac{1}{T}\right)$$ czyli $$\quad \ln R=\ln C + \frac{B}{T}$$ wcześniej przygotowując sobie tabelę z potrzebnymi danymi (Tab. 62.2).
- Obliczyć z wykresu $B$,
- Podać interpretację stałej materiałowej $B$ na podstawie jej związku z energią aktywacji $E_g$.
- Podać wartość $E_g$ w elektronowoltach.
Uwaga:
- Należy pamiętać o stosowaniu właściwych skal temperatury.
- $\Delta R = \pm ( 0,5 \% \mathrm{ rdg} + 1 \mathrm{ dgt} )$.
7. Wzory tabel
| Tabela 62.1. Wyniki pomiaru oporu elektrycznego germanu, miedzi i konstantanu w funkcji temperatury |
|||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| German | Miedź | Konstantan | |||||
| $T$ | $R$ | $\delta R$ | $R$ | $\delta R$ | $R$ | $\delta R$ | |
| Lp. | $\mathrm{[^\circ C]}$ | $\mathrm{[\Omega]}$ | |||||
| 1 | |||||||
| 2 | |||||||
| 3 | |||||||
| 4 | |||||||
| 5 | |||||||
| 6 | |||||||
| 7 | |||||||
| 8 | |||||||
| 9 | |||||||
| 10 | |||||||
| Tabela 62.2. Dane do sporządzenia wykresu $\ln R = f\left(\frac{1}{T}\right)$ dla Ge |
||
|---|---|---|
| $\frac{1}{T}$ | $\ln R$ | |
| Lp. | $\mathrm{\left[\frac{1}{K}\right]}$ | $\mathrm{[\ ]}$ |
| 1 | ||
| 2 | ||
| 3 | ||
| 4 | ||
| 5 | ||
| 6 | ||
| 7 | ||
| 8 | ||
| 9 | ||
| 10 | ||
T. Suszko (2018, 2025)
