Narzędzia użytkownika

Narzędzia witryny


cw._nr_36_ruch_obr

To jest stara wersja strony!


Ćw. nr 36. Dynamika ruchu obrotowego

1. Cel ćwiczenia

* Eksperymentalne zastosowanie praw dynamiki dla ruchu obrotowego * Wyznaczenie momentu bezwładności bryły

2. Zagadnienia

  • Prędkość i przyspieszenie kątowe
  • II zasada dynamiki Newtona dla ruchu obrotowego
  • Moment siły
  • Moment bezwładności

3. Wprowadzenie

3.1 Prędkość i przyspieszenie kątowe

Jeżeli wyobrazimy sobie obiekt obracający się wokół stałej osi, to zauważamy, że różne punkty tego ciała pokonują inną odległość w swoim ruchu po okręgu, ale jednocześnie zakreślają ten sam kąt. Prowadzi to do wniosku, że kąt jest wygodniejszą wielkością do opisu położenia w takim ruchu. Ten kąt można wyrazić różnymi sposobami: kątem wyrażonym w stopniach kątowych, kątem wyrażonym w radianach (czyli liczbą), czy tez ilością obrotów.

Kat wyrażony w radianach jest może najmniej intuicyjny, ale też ma swoje zalety ze względu na wiele uproszczeń rachunkowych. Dlatego też konsekwentnie będziemy tę formę stosować. Kąt $\theta$ w mierze łukowej jest stosunkiem zakreślonego łuku $x$ do jego promienia $r$.


Rys.

Jeżeli obie strony powyższego równania podzielimy przez czas, w jakim dany kąt został zakreślony, to otrzymamy definicję prędkości kątowej $\omega$. Dodany tu symbol $\Delta$ podkreśla, że chodzi o przyrosty odpowiednich wielkości:

$$ \omega = \frac{\Delta \theta}{\Delta t} \quad \mathrm{\left[ \frac{rad}{s} \right]\ .} $$

Jeżeli prędkość kątowa zmienia w czasie, to możemy mówić o przyspieszeniu kątowym mówiącym o tempie zmian prędkości kątowej. Przyspieszenie kątowe $\varepsilon$ zdefiniowane jest więc jako:

$$ \varepsilon = \frac{\Delta \omega}{\Delta t}\quad \mathrm{\left[ \frac{rad}{s^2} \right].}$$

Tak jak dla ruchu postępowego można powiązać wzorem przyspieszenie i pokonaną drogę:

$$ s = \frac{a t^2}{2}\ ,$$

tak dla ruchu obrotowego można wyprowadzić wzór analogiczny na zakreślony kąt $\theta$:

$$ \theta = \frac{\varepsilon t^2}{2}\quad \mathrm{[rad]}\ .$$

Kąt ten można przeliczyć na ilość obrotów:

$$ n = \frac{\theta}{2\pi}$$

3.2 Dynamika ruchu obrotowego

Z newtonowskich zasad dynamiki można wyprowadzić prawa o podobnym brzmieniu, ale dla ruchu obrotowego. Brzmiałyby one nstępująco następująco:

* Jeżeli suma momentów sił działających na ciało zeruje się, to ciało spoczywa lub porusza się ze stałą prędkością kątową $\omega$. * Gdy na ciało działa pewien niezerowy wypadkowy moment siły $M_w$, to porusza się ono z przyspieszeniem kątowym $\varepsilon$ wprost proporcjonalnym do momentu siły, a odwrotnie proporcjonalnym do momentu bezwładności $I$ tego ciała.

$$ \varepsilon = \frac{M_w}{I} \ .$$

Widzimy, że odpowiednikim siły jest w ruchu obrotowym moment siły. Formalnie jest on zdefiniowany iloczyn wektorowy ramienia siły $\vec{r}$ oraz siły $\vec{F}$:

$$ \vec{M} = \vec{r} \times \vec{F}\ ,$$ czyli $$ M = r\ F \sin \alpha\quad \mathrm{[Nm]} \ ,$$

gdzie $\alpha$ jest kątem zawartym między kierunkami ramienia i siły. Jednostką momentu siły jest niutonometr (Nm). W przypadku gdy siła działa prostopadle do ramienia, a z taką sytuacją będziemy mieli do czynienia podczas ćwiczenia, otrzymujemy:

$$ M = r\, F.$$

Odpowiednikiem zaś masy (bezwładności) jest w ruchu obrotowym moment bezwładności. Jest od prporcjonalny do masy $m$ ale zależy też od umiejscowienia tej masy względem osi obrotu. Formalnie Moment bezwładności $I$ zdefiniowany jest jako

$$ I = m\, r_m^2\quad \mathrm{[kg\ m^2]}\ ,$$

gdzie $r$ jest odległością położenia masy od osi obrotu. Wynika z tego, że moment bezwładności można łatwo obliczyć dla sytuacji, gdzie odległość $r$ jest stała, a więc dla punktowej masy, kilku punktowych mas równo oddalonych od osi obrotu, obręczy o ustalonym promieniu i dla „wydrążonego” walca. Moment bezwładności jest wielkością addytywną, a więc moment bezwładności kilku połączonych brył jest sumą momentów bezwładności poszczególnych części:

$$I = \sum_i m_i\ r_i^2\quad \mathrm{[kg\ m^2]\ .}$$

Dla ciągłego rozkładu masy sumowanie przyjmuje postać całki:

$$ I = \int r^2\ dm$$

i korzystając z tego rodzaju rachunku można otrzymać wzory na moment bezwładności różnych regularnych brył WIKIPEDIA

4. Opis ćwiczenia

W ćwiczeniu używać będziemy przyrządu jak na zdjęciu, składającego się z ramy, na której zamocowane jest obrotowe ramię, na które można zakładać dodatkowe ciężarki.


Rys. 2. Stanowisko pomiarowe

Obrotowe ramie jest też zaopatrzone w kilka walców, na które można nawinąć nić. Nić przewieszona przez bloczek i obciążona może wywierać na obrotową część pewien moment siły równy

$$ M = mg\, r\ ,$$

gdzie $r$ jest promieniem walca, na którym nić jest owinięta.

Obrotowe ramię ma pewien moment bezwładności, który można dodatkowo zwiększyć, umieszczając na nim dodatkowe ciężarki. W ćwiczeniu będą one traktowane jak punkty materialne.

Obrotowe ramię ma dość skomplikowany kształt i dość żmudne byłoby rachunkowe wyznaczenie momentu bezwładności. Z tego też powodu jako cel ćwiczenia postawimy sobie wyznaczenie momentu bezwładności tej bryły, korzystając z drugiej zasady dynamiki dla ruchu obrotowego.

$$ \varepsilon = \frac{M}{I + I_c} \ ,$$

gdzie $I$ jest nieznanym momentem bezwładności ramienia, $I_c$ jest momentem bezwładności dodatkowych ciężarków o masie $m_c$ umieszczonych w odległości $r_c$ od osi obrotu:

$$ I_c = m_c r_c^2\ .$$

Z równań powyższych otrzymujemy:

$$ I = \frac{M}{\varepsilon} - I_c \ ,$$ i dalej $$ I = \frac{mg\, r}{\varepsilon} - m_c r_c^2 \ .$$

Do wyznaczenia momentu bezwładności $I$ potrzebne jest więc zmierzenie masy $m$ zawieszonego ciężarka oraz masy $m_c$ założonych ciężarków na ramię, promienia $r$ walca, na którym owinięta jest nić i odległości $r_c$ założonych ciężarków od osi obrotu. Ponadto koniecznym będzie wyznaczenie przyspieszenia kątowego $\varepsilon$ ruchu, które wyznaczymy z zależności ilości wykonanych obrotów od czasu trwania ruchu.

Należy tu zaznaczyć, że zawieszona masa $m$ działa na walec z siłą $mg$ tylko w przypadku równowagi (spoczynku), a w trakcie ruchu przyspieszonego z nieco mniejszą siłą (jak to wytłumaczysz?), ale tę różnicę w ćwiczeniu pominiemy. Ewentualnie można tę różnicę wyliczyć, traktując to jako dodatkowe zadanie (na plusa do dziennika).

4.1 Przebieg ćwiczenia, opracowanie wyników

  1. Zmontować układ pomiarowy, mierząc odpowiednie masy i promienie (średnice) i zapisać otrzymane wyniki w tabeli.
  2. Zmierzyć czas wykonania przez ramię 0.5, 1, 2, 3, 4, 5 obrotów (od stanu spoczynku). Dla każdej ilości obrotów pomiar czasu wykonać trzykrotnie.
  3. Wyniki zapisać w tabeli.
  4. Przeliczyć ilość obrotów $n$ na kąt $\theta$.
  5. W tym ćwiczeniu zakładamy z góry, że pomiar masy za pomocą dokładnej wagi i odległości za pomocą suwmiarki jest zdecydowanie dokładniejszy niż pomiar czasu za pomocą ręcznego stopera. Dlatego też obliczanie niepewności wyniku końcowego opierać będziemy jedynie na niepewności przypadkowej (a nie aparaturowej).
  6. Zależność $$\theta = \frac{\varepsilon}{2}t^2$$ powinna być proporcją $y = ax$ jeśli za $x$ przyjmiemy $t^2$. Współczynnik kierunkowy $a$ można wyznaczyć z regresji liniowej. Mając wartość współczynnika kierunkowego, możemy obliczyć przyspieszenie kątowe $\varepsilon = 2a$.
  7. Obliczyć moment bezwładności obrotowego ramienia zauważając, że składa się on z kilku walców o różnych średnicach (moment bezwładności $ 1/2 \times mr^2$) oraz pręta (moment bezwł. $1/12 \times ml^2$). Jak widać, elementy wykonane są z aluminium, którego gęstość wynosi 2,700×10³ kg/m³ (2,700 g/cm³). Rezultat obliczeń posłuży do porównania z wartością obliczoną z pomiarów przyspieszenia.
Tabela danych
$m = \mbox{___}\ \text{kg}, \quad r = \mbox{___}\ \text{m}$
$m_c = \mbox{___}\ \text{kg}, \quad r_c = \mbox{___}\ \text{m}$
Lp. $ n $ $t$ $t^2$ $\theta $
$\text{[s]}$ $\mathrm{[s^2]}$ $\text{[rad]}$
1 0,5
2 0,5
3 0,5
4 1
5 1
6 1
7 2
8 2
9 2
10 3
11 3
12 3
13 4
14 4
15 4
16 5
17 5
18 5

5. Zawartość sprawozdania

Sprawozdanie powinno zawierać następujące punkty:

  • Tabelkę identyfikacyjną studenta (lub zespołu) w formie podobnej do proponowanej.
  • 1. Opis ćwiczenia. Należy krótko i zwięźle opisać ćwiczenie ze schematycznym rysunkiem układu pomiarowego. Nie powinno to zająć więcej niż pół strony A4.
  • 2. Metoda pomiaru. Należy opisać krótko metodę uzyskania wyniku końcowego, czyli momentu bezwładności ramienia z wykorzystaniem przyspieszenia kątowego.
  • 3. Tabela wyników i wykres. Zamieścić należy tabelę wyników oraz wykres przedstawiający regresję liniową zależności $\theta(t^2)$. Właściwym jest tu też umieszczenie przykładowych podstawień do wzorów, podanie informacji o używanych narzędziach obliczeniowych (kalkulator, arkusz kalkulacyjny, inny program obliczeniowy itp.).
  • 4. Przykładowe obliczenia. W tym punkcie należy pokazać obliczenia momentu bezwładności wg wzoru

$$ I = \frac{mg\, r}{\varepsilon} - m_c r_c^2 \ $$ oraz niepewności $\delta I$ wg wzoru $$ \delta I = I\frac{\delta a}{a}\ ,$$ gdzie $\delta a$ jest niepewnością (odchyleniem standardowym) współczynnika nachylenia prostej obliczonym z regresji.

  • 5. Wynik końcowy. Podać odpowiednio zaokrąglony wynik końcowy.
  • 6. Konkluzje, uwagi, wnioski. Zawartość punktu pozostawiamy kreatywności studentów.
cw._nr_36_ruch_obr.1738770707.txt.gz · ostatnio zmienione: przez ts