cw._nr_44_siatka_dyfrakcyjna

To jest stara wersja strony!


Ćw. nr 44. Siatka dyfrakcyjna

1. Cel ćwiczenia

  • Wyznaczenie stałej siatki dyfrakcyjnej.
  • Wyznaczenie długości fali świetlnej za pomocą siatki dyfrakcyjnej.

2. Zagadnienia

  • Zjawisko dyfrakcji i interferencji światła.
  • Widmo fal elektromagnetycznych.

3. Wprowadzenie

Światło widzialne jest to promieniowanie elektromagnetyczne (zaburzenie poła elektromagnetycznego rozchodzące się w przestrzeni), na które reaguje oko ludzkie. Zakres długości fal tego promieniowania wynosi (w próżni):
– od 3,8·10-7 m, 8·1014 Hz, początek fioletu
– do 7,7·10-7 m, 4·1014 Hz, koniec czerwieni.

Do światła zalicza się również czasami promieniowanie podczerwone i nadfioletowe. Przypomnijmy, że długość fali $\lambda$ równa jest odległości pomiędzy punktami przestrzeni, w których fala jest w tej samej fazie (w przypadku fal elektromagnetycznych oznacza to, że wektory natężenia pola elektrycznego $E$ (bądź magnetycznego $H$) w punktach oddalonych o długość fali mają ten sam kierunek, wartość i zwrot, czyli są identyczne). Czas $T$, jaki potrzebuje fala na przebycie drogi równej długości fali, nazywany jest okresem fali:

$$ \lambda = c\, T = \frac{c}{f}\ ,$$

gdzie:
$c$ – prędkość światła (w próżni 299 792 458 km/s),
$f$ – częstotliwość fali (wielkość określona liczbą długości fal mieszczących się na drodze przebytej przez falę w jednostce czasu).

Postrzeganie zjawisk świetlnych związane jest ze zmianą pola elektrycznego. Zmiana wartości natężenia pola elektrycznego $E$ w czasie, w punkcie odległym o $r$ od źródła światła, dla fali o częstotliwości $f$ może być przedstawiona równaniem:

$$ E = E_0 \sin\left[ 2\pi f\left(t - \frac{r}{c}\right) + \delta\right] $$

gdzie:
$E_0$ – amplituda,
$\delta$ – faza początkową fali.

Światło ma naturę dualną, falowo-korpuskulaną. Przyjmuje się, że światło to swego rodzaju strumienie osobliwych cząstek (korpuskuł), zwanych fotonami, które wykazują własności falowe. Na falową naturę światła wskazują takie zjawiska jak dyfrakcja i interferencja promieni świetlnych.

Zjawisko dyfrakcji i interferencji światła możemy zaobserwować wykorzystując siatkę dyfrakcyjną. Najprostszą siatkę dyfrakcyjną stanowi przezroczysta płytka szklana z gęsto ponacinanymi, równoodległymi rysami. Rysy odgrywają rolę przesłon, a przestrzenie między rysami to szczeliny. Odległość między szczelinami nazywana jest stałą siatki dyfrakcyjnej $d$. Siatka dyfrakcyjna jest używana do analizy widmowej i pomiarów długości fali światła.

Światło przechodzące przez siatkę dyfrakcyjną ugina się na szczelinach, bowiem zgodnie z zasadą Huygensa, każda szczelina staje się źródłem nowej fali i wysyła promienie we wszystkich kierunkach. Zjawisko uginania się fali na otworach bądź krawędziach przesłon (o wymiarach porównywalnych z długością fali) nazywamy dyfrakcją, czyli uginaniem prostoliniowego biegu promieni. Ugięte wiązki (ewentualnie zebrane za pomocą soczewki) padające w to samo miejsce ekranu ulegają interferencji.


Rys. 44.1.

Interferencją fal nazywamy nakładanie się fal o tej samej częstotliwości, powodujące wzmocnienie lub osłabienie natężenia fali wypadkowej. W tych miejscach ekranu, w których ugięte promienie spotykają się w zgodnych fazach, następuje ich wzmocnienie i powstają jasne prążki interferencyjne. Z warunku zgodności faz wynika, że interferujące promienie będą się wzmacniać, jeżeli różnica dróg dwóch sąsiednich promieni

$$ a-b = d\, \sin(\alpha_n)\ ,$$

będzie równa całkowitej wielokrotności długości fali padającego światła (Rys. 44.1):

$$ d \sin(\alpha_n) = n\, \lambda\ , \tag{44.1}$$

gdzie:
$d$ – odległość między szczelinami(stała siatki),
$\alpha_n$ – kąt ugięcia,
$n$ – liczbą całkowita (rząd prążka),
$\lambda$ – długość fali światła.

Równanie (44.1) wskazuje, że prążki odpowiadające różnym długościom fal będą powstawać w różnych miejscach ekranu. Mierząc kąt ugięcia $\alpha_n$ dla prążka rzędu $n$, możemy wyznaczyć długość fali, jeśli znamy stałą siatki. Promienie spotykające się w tym samym miejscu ekranu w fazach przeciwnych ulegną wzajemnemu wygaszeniu i na ekranie otrzymamy ciemny prążek. Warunkiem uzyskania minimum dyfrakcyjnego jest, aby różnica dróg sąsiednich promieni była równa nieparzystej wielokrotności połowy długości fali:

$$ d \sin(\alpha_n) = (2n + 1)\frac{\lambda}{2}\ .$$

Wyraźny obraz dyfrakcyjny (ostre prążki jasne i ciemne) otrzymuje się tylko wówczas, gdy stała siatki jest porównywalna z długością fali uginanego światła. W typowych siatkach dyfrakcyjnych liczba rys na 1 mm wynosi od ok. 1200 dla nadfioletu do 300 dla podczerwieni.

4. Opis eksperymentu

4.1 Układ pomiarowy

Schemat układu pomiarowego przedstawia rys. 44.2. Światło wysyłane przez źródło Z przechodzi przez szczelinę w ekranie i dociera do siatki dyfrakcyjnej, umieszczonej na statywie w odległości $l$ od ekranu. Płaszczyznę siatki dyfrakcyjnej ustawia się równolegle do ekranu, a rysy powinny znajdować się na wysokości szczeliny (kierunek rys, tak jak szczelina w ekranie, musi być pionowy). Znajdująca się za siatką dyfrakcyjną soczewka oka obserwatora wytworzy na siatkówce obraz z promieni ugiętych. Obserwator ujrzy na ekranie szereg barwnych prążków z prawej i lewej strony szczeliny. Jest to widmo pozorne, widziane na ekranie na przedłużeniu wiązek ugiętych wchodzących do oka.


Rys. 44.2.

Z wymiarów geometrycznych układu, stosując twierdzenie Pitagorasa, można wyliczyć sinusy kąta ugięcia światła dla poszczególnych rzędów prążków interferencyjnych.

$$ \sin(\alpha_n) = \frac{x_n}{\sqrt{x_n^2 + l^2}}\ \tag{44.2}.$$

W ćwiczeniu opisane zależności matematyczne wykorzystane zostaną dwojako. Najpierw, korzystając ze światła laserowego o znanej długości fali wyznaczona zostanie stała siatki, a następnie, korzystając ze znanej stałej siatki, wyznaczona zostanie nieznana długość fali światła z innego źródła.

4.2 Przebieg pomiarów

Wyznaczanie stałej siatki

  1. Włączamy źródło światła monochromatycznego (laser) o znanej długości fali $\lambda_m$.
  2. Odczytujemy położenia $x_p$ i $x_l$ linii widmowych dla kilku rzędów po lewej i prawej stronie szczeliny.
  3. Dane zapisujemy w Tab. 2.
  4. W dalszej kolejności, przy opracowaniu wyników uzupełniając tabelę obliczamy:
    1. dla każdego rzędu średnie odległości prążków od szczeliny $x_\mathrm{śr.}$,
    2. sinus kąta ugięcia,
    3. stałą siatki dyfrakcyjnej $d$ stosując przekształcony wzór (44.1): $$ d = \frac{n\, \lambda}{\sin(\alpha_\mathrm{śr.})}\ ,$$
    4. oraz średnią wartość stałej siatki.
    5. Za niepewność $\delta d$ siatki przyjmijmy maksymalną wartość odchylenia od wartości średniej.

Wyznaczanie długości fali

  1. Za szczeliną ekranu ustawiamy lampę rtęciową.
  2. Określamy położenia $x_p$ i $x_l$ linii widmowych dla trzech rzędów, intensywnie świecących prążków barwy niebieskiej, zielonej i żółtej.
  3. Dane zapisujemy w Tab. 3
  4. W dalszej kolejności, przy opracowaniu wyników uzupełniając tabelę obliczamy:
    1. dla każdego rzędu średnie odległości prążków od szczeliny $x_\mathrm{śr.}$,
    2. sinus kąta ugięcia,
    3. długość fali świetlnej $\lambda$ stosując przekształcony wzór (44.1): $$ \lambda = \frac{d\, \sin(\alpha_\mathrm{śr.})}{n}\ ,$$
    4. oraz średnią długość fali dla każdej z barw.
    5. Za niepewność statystyczną $\delta_s \lambda$ pomiaru długości fali przyjmijmy maksymalną wartość odchylenia od wartości średniej natomiast
    6. za całkowitą niepewność $\delta \lambda$ pomiaru długości fali możemy przyjąć średnią kwadratową niepewności: $$\delta \lambda = \lambda \sqrt{ \left( \frac{\delta d}{d} \right)^2 + \left( \frac{\delta_s \lambda}{\lambda}\right)^2 } $$

Jako wynik końcowy należy podać odpowiednio zaokrąglone wyznaczone wielkości z niepewnościami pomiarowymi.

5. Wzory tabel

Tabela 44.1
Długość fali światła laserowego, niepewność $\lambda_m \pm \delta\lambda_m\ \mathrm{[nm]}$
Odległość siatki od ekranu, niepewność $l \pm \delta l\ \mathrm{[cm]}$
Tabela 44.2 Dane do wyznaczenia stałej siatki
Rząd
widma
Odległość obrazu od szczeliny Sinus kąta
ugięcia
Stała
siatki
$n$ $x_p$ $x_l$ $x_\mathrm{śr.}\ \mathrm{[cm]}$ $\sin(\alpha_n)$ $d\ \mathrm{[mm]}$
1
2
3
Średnia


Tabela 44.2 Dane do wyznaczenia długości fali
Rząd
widma
Odległość obrazu od szczeliny Sinus kąta
ugięcia
Długość
fali
$n$ $x_p$ $x_l$ $x_\mathrm{śr.}\ \mathrm{[cm]}$ $\sin(\alpha_n)$ $\lambda\ \mathrm{[nm]}$
Światło niebieskie
1
2
3
Światło niebieskie, $\lambda$ średnie
Światło zielone
1
2
3
Światło zielone, $\lambda$ średnie
Światło żółte
1
2
3
Światło żółte, $\lambda$ średnie

T. Suszko (2018)

cw._nr_44_siatka_dyfrakcyjna.1613550797.txt.gz · ostatnio zmienione: przez 127.0.0.1