Narzędzia użytkownika

Narzędzia witryny


cw._nr_62_r_od_t

To jest stara wersja strony!


Ćw. nr 62. Zależność oporności ciał stałych od temperatury

1. Cel ćwiczenia

  1. Poznanie teorii przewodnictwa elektrycznego ciał stałych.
  2. Sprawdzenie eksperymentalnych zależności oporności właściwej od temperatury:
    a) metali na przykładzie miedzi,
    b) półprzewodników na przykładzie germanu,
    c) konstantanu.

2. Zagadnienia teoretyczne

  1. Przewodnictwo elektryczne.
  2. Klasyczna elektronowa teoria przewodnictwa elektrycznego metali.
  3. Półprzewodniki samoistne i domieszkowe.
  4. Przewodnictwo elektryczne półprzewodników.
  5. Zależność temperaturowa przewodnictwa elektrycznego.

3. Zagadnienia elementarne

4. Metoda pomiaru

Z klasycznej teorii elektronowej wynika, że przewodnictwo elektryczne metalu zmienia się odwrotnie proporcjonalnie do $\sqrt T$, gdzie $T$ jest temperaturą wyrażoną w stopniach Kelwina [K]. Jednakże eksperyment pokazuje, że przewodnictwo to zmienia się odwrotnie proporcjonalnie do $T$. Na podstawie teorii elektronowej metali można wyprowadzić także inne prawa ustalone eksperymentalnie. Jednym z takich praw jest prawo Wiedemana - Franza. Mówi ono, że stosunek współczynnika przewodnictwa cieplnego metalu $k$ do współczynnika przewodnictwa właściwego $\sigma$ jest jednakowy dla wszystkich metali i proporcjonalny do temperatury:

$$\frac{k}{\sigma}=LT $$ gdzie $L$ – współczynnik wyznaczany eksperymentalnie (liczba Lorentza).

W tym przypadku dane eksperymentalne pokrywają się z teoretycznymi. Tak więc oporność właściwa metali $\varrho$, będąca odwrotnością przewodnictwa właściwego $\sigma$, jest proporcjonalna do temperatury $T$.

Opór właściwy $\varrho$ jest wobec tego liniową funkcją temperatury: $$\varrho \sim f(T)$$


Rys. 62.1. Zależność oporu od temperatury dla metali.

Otrzymana eksperymentalnie zależność $\varrho= f(T)$, pozwala na wyznaczenie współczynnika temperaturowego zmiany oporności właściwej metalu $\alpha_m$: $$\alpha_m=\frac{1}{\varrho_0}\cdot \frac{\Delta \varrho}{\Delta T}$$

W przypadku półprzewodników samoistnych przewodnictwo ich jest funkcją ruchliwości odpowiednich nośników: $$\sigma=n|q_-|\mu_n+p|q_+|\mu_p$$ gdzie:

$\mu_n$ – ruchliwość elektronów,
$\mu_p$ – ruchliwość dziur,
$n$ – koncentracja elektronów,
$p$ – koncentracja dziur,
$q_-$ – ładunek elektronu,
$q_+$ – ładunek dziury.

Gdy $n=p$ to: $$\sigma=n|q|\left(\mu_p+\mu_n \right)$$ Stąd oporność właściwa: $$\varrho=\frac{1}{n|q|\left(\mu_p+\mu_n \right)}$$ Wraz z temperaturą zmienia się liczba elektronów przewodnictwa oraz ruchliwość nośników w sposób następujący: $$n \sim T^{\frac{3}{2}} \cdot e^{\frac{-E_g}{2kT}}$$ $$\mu \sim T^{-\frac{3}{2}}$$ gdzie:

$E_g$ – szerokość przerwy energetycznej w półprzewodnikach,
$k$ – stała Boltzmanna,
$T$ – temperatura w kelwinach.

Tak więc w półprzewodnikach oporność właściwa zależy od temperatury w sposób następujący: $$\varrho=C\ e^{\frac{E_g}{2kT}}$$ gdzie: C - stała materiałowa o wymiarze oporu właściwego. Wprowadzając oznaczenie: $$B=\frac{E_g}{2k}$$ otrzymamy: $$\varrho=C\ e^{\frac{B}{T}}$$ Przebieg ostatniej zależności jest następujący:


Rys. 62.2. Zależność oporu właściwego od temperatury półprzewodnika.

$$\ln\varrho = \ln C + \frac{B}{T}$$ Wykres powyższej zależności w skali półlogarytmicznej obrazuje rys. 62.3.


Rys. 62.3. Wykres zależności ln $\varrho$ od $1/T$ dla półprzewodnika.

Znając $B$ i korzystając z definicji współczynnika temperaturowego otrzymamy dla półprzewodnika: $$\alpha_p =- \frac{B}{T^2}$$

Konstantan – jest stopem wieloskładnikowym zawierającym Cu, Ni, Mn, Fe, C. Odznacza się dużym oporem właściwym i małymi współczynnikiem temperaturowym oporu oraz dużą stabilnością tych własności w szerokim zakresie temperatur.

5. Pomiary


Rys. 62.4. Schemat układu pomiarowego.

  1. Budujemy obwód wg schematu na rys. 4.
  2. Zmierzyć opór badanych próbek w temperaturze początkowej.
  3. Za pomocą autotransformatora ustawić wartość prądu I = 0.7 [A].
  4. Pomiaru rezystancji wszystkich próbek dokonać multimetrem 1321 co ok. 10° C.
  5. Wyniki zapisać w tabeli (Tab. 62.1).

6. Opracowanie wyników

  1. Dla metali (miedź i konstantan):
    1. sporządzić wykresy zależności $R = f (T) $ ekstrapolowane do przecięcia z osią $R$,
    2. wyznaczyć z wykresu $R_0$ (przy $T_0 = 20\,^\circ\mbox{C}$) oraz
    3. obliczyć $$\alpha_m = \frac{\Delta R}{R_0 \Delta T}$$
  2. Dla półprzewodnika:
    1. Sporządzić wykres zależności: $$\ln R=f \left( \frac{1}{T}\right)$$ czyli $$\quad \ln R=\ln C + \frac{B}{T}$$ wcześniej przygotowując sobie tabelę z potrzebnymi danymi (Tab. 62.2).
    2. Obliczyć z wykresu $B$,
    3. Podać interpretację stałej materiałowej $B$ na podstawie jej związku z energią aktywacji $E_g$.
    4. Podać wartość $E_g$ w elektronowoltach.

Uwaga:

  • Należy pamiętać o stosowaniu właściwych skal temperatury.
  • $\Delta R = \pm ( 0,5 \% \mbox{ rdg} + 1 \mbox{ dgt} )$.


7. Wzory tabel

Tabela 62.1. Wyniki pomiaru oporu elektrycznego
germanu, miedzi i konstantanu w funkcji temperatury
German Miedź Konstantan
$T$ $R$ $\delta R$ $R$ $\delta R$ $R$ $\delta R$
Lp. $\mathrm{[^\circ C]}$ $\mathrm{[\Omega]}$
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Tabela 62.2. Dane do sporządzenia
wykresu $\ln R = f\left(\frac{1}{T}\right)$ dla Ge
$\frac{1}{T}$ $\ln R$
Lp. $\mathrm{\left[\frac{1}{K}\right]}$ $\mathrm{[\ ]}$
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

T. Suszko (2018, 2025)

cw._nr_62_r_od_t.1741100107.txt.gz · ostatnio zmienione: przez ts