Spis treści
Ćw. nr 52. Wyznaczanie okresu połowicznego rozpadu nuklidów potasu $\mathrm{^{40}K}$
Cel ćwiczenia
Zapoznanie się z działaniem licznika Geigera-Müllera oraz ze sposobem wyznaczania czasu połowicznego rozpadu izotopów długożyciowych.
Zagadnienia
- Rodzaje promieniowania jądrowego
- Zasada działania licznika G-M
- Czas połowicznego rozpadu
- Aktywność promieniotwórcza
1. Wprowadzenie
1.1 Rozpad promieniotwórczy
Początek XIX i XX wieku zaowocował wieloma odkryciami w fizyce, które spowodowały jej burzliwy rozwój w tamtym wieku. Wśród nich znalazło się:
- odkrycie promieniotwórczości naturalnej nazwanego później promieniowaniem jądrowym (A. Becquerel, M. i P. Cürie – 1896 r.)
- określenie rodzajów tego promieniowania tzn α, β, i γ (F. Dorn, A. Becquerel, E. Rutherford, F. Soddy – 1900-1908 r.)
- odkrycie jądra atomowego (E. Rutherford – 1909 r.)
- odkrycie przemian i szeregów promieniotwórczych (E. Rutherford, F. Soddy – 1903 r.)
Dość szybko okazało się, że intensywność promieniowania jądrowego nie jest stała w czasie ale maleje z jego upływem przy czym najłatwiej było to zaobserwować dla najbardziej aktywnych pierwiastków czyli wysyłających najintensywniejsze promieniowanie.
Wymienieni wyżej E. Rutherford i F. Soddy sformułowali też prawo rozpadu promieniotwórczego mówiącego o wykładniczym zmniejszaniu się z upływem czasu ilości nuklidów promieniotwórczych. Prawo to opisuje równanie:
$$ N(t) = N_0 e^{-\lambda t} \tag{52.1}$$
gdzie $N_0$ jest ilością początkową nietrwałych nuklidów, które się rozpadają (na nuklid stabilny i wysyłaną cząstkę promieniowania jądrowego), $N(t)$ jest pozostałą ilością nuklidów nietrwałych po czasie $t$ a $\lambda$ zwana stałą rozpadu jest pewnym współczynnikiem charakterystycznym dla danego rodzaju nuklidów i jest on tym większy im szybciej spada ilość nuklidów nietrwałych. Jednostką stałej rozpadu jest jest odwrotność jednostki czasu – czasu po którym ilość nuklidów zmniejsza się $e$ krotnie.
Powyższe równanie można też zapisać inaczej
$$ N(t) = N_0 2^{-\frac{t}{\tau}} \tag{52.2}$$
W tym równaniu $\tau$ ma wymiar czasu i odpowiada ilości sekund, godzin czy lat po której ilość rozpadających się nuklidów zmniejszy się do połowy. Stąd też nazwa tej wielkości czas połowicznego rozpadu. Z porównania obydwu równań wynika, że
$$ \tau = \frac{\ln 2}{\lambda} \tag{52.3} $$
Inną wielkością charakterystyczną dla zjawiska rozpadu promieniotwórczego jest aktywność promieniotwórcza $A$. Jest to ilość rozpadów na jednostkę czasu, co też odpowiada ilości wypromieniowanych cząstek w tym czasie. Aktywność jest więc pochodną wyrażenia 52.1 wziętą z dodatnim znakiem:
$$ \frac{dN(t)}{dt} = - \lambda N_0 e^{-\lambda t} = - \lambda N(t)$$ $$ A = \lambda N(t) \tag{52.4}$$
Jak widać aktywność jest proporcjonalna do ilości pozostałych nuklidów. Zależność 52.4 można wykorzystać do obliczenia stałej rozpadu $\lambda$ lub czasu połowicznego rozpadu $\tau$ dla nuklidów długożyciowych dla których niemożliwe jest wykreślenie zależności 52.1 i obliczenie tych wielkości z prawa rozpadu promieniotwórczego. Istotną jednak trudnością jest konieczność posiadania informacji o całkowitej ilości nuklidów podlegających rozpadowi.
$$ \lambda = \frac{A}{N} \tag{52.5}$$
1.2 Potas jako pierwiastek promieniotwórczy
Potas, jak pokazują pomiary jest pierwiastkiem wysyłającym słabe promieniowanie jądrowe, przy czym rozpadowi podlega właściwie tylko izotop $\mathrm{^{40}K}$ którego jest niewielka ilość (0,012%) w naturalnie występującym w przyrodzie potasie. Resztę stanowią stabilne izotopy $\mathrm{^{39}K}$ (93,08) i $\mathrm{^{41}K}$ (6,91%).
Potas rozpada się na dwa sposoby:
- Emisja promieniowania $\beta^-$ o energii maksymalnej cząstki 1,36 MeV. W wyniku tej przemiany powstaje izotop wapnia $\mathrm{^{40}Ca}$ – 88% rozpadów.
- Wychwyt elektronu z orbity podstawowej w wyniku czego powstaje izotop $\mathrm{^{40}Ar}$ i emisja promieniowania $\gamma$ o energii kwantu 1,46 MeV i promieniowanie rentgenowskie – 12% rozpadów.
Obydwa rodzaje promieniowania rejestrowane są przez licznik G-M.
2. Opis eksperymentu
Zadaniem studentów w tym ćwiczeniu będzie wyznaczenie stałej rozpadu i czasu połowicznego rozpadu dla nuklidu $\mathrm{^{40}K}$ korzystając z zależności 52.3 oraz 52.5 a więc przez pomiar aktywności promieniotwórczej potasu.
Jak widać z równania 52.4 do wyznaczenia stałej rozpadu należy zmierzyć ilość rozpadów $\mathrm{^{40}K}$ w ciągu określonego czasu czyli aktywność preparatu oraz znać całkowitą liczbę nuklidów promieniotwórczych $N$. Rodzi to pewne trudności eksperymentalne:
- Do licznika G-M dociera nie tylko promieniowanie z preparatu ale również promieniowanie tła, które należy wstępnie zmierzyć a w dalszej kolejności odjąć od zmierzonych wartości dla preparatu.
- Licznik G-M ma ograniczoną sprawność tzn nie wychwytuje wszystkich cząstek promieniowania opuszczającego preparat co wynika głównie z geometrii układu pomiarowego – okienko czujnika obejmuje ograniczony kąt bryłowy wokół preparatu. W zastosowanym układzie eksperymentalnym sprawność wynosi 15%.
- Potas jest metalem bardzo aktywnym chemicznie więc nie używamy go do celów eksperymentu w stanie czystym ale w postaci soli $\mathrm{KCl}$ co w jakimś stopniu utrudnia obliczenie ilości atomów w próbce. Atomy $\mathrm{^{40}K}$ będą już więc stanowić jedynie 0,006% składu atomowego całej próbki.
- Przy zbyt dużej objętości próbki możemy mieć do czynienia z samopochłanianiem promieniowania. Preparat więc powinien więc stanowić jak najcieńszą warstewkę.
rysunek
2.1 Przeprowadzenie pomiarów
- 1. Zapoznać się z układem pomiarowym.
- 2. Włączyć licznik i dokonać próbnego pomiaru. W ćwiczeniu stosować będziemy czas akwizycji równy jednej minucie.
- 3. Dokonać pięciokrotnego pomiaru promieniowania tła. Wyniki zapisać w tabeli.
- 4. Przygotować porcje soli potasowej o masie nie większej niż 1 g. Masę próbki zapisać w tabeli.
- 5. Rozłożyć równomiernie sól na talerzyku pomiarowym i dokonać pięciokrotnego pomiaru promieniowania.
- 6. Powtórzyć pomiary promieniowania dla jeszcze dwóch porcji soli o innych masach.
- 7. Określić niepewność pomiaru masy.
Tab. 1. Dane pomiarowe.
| Liczba imp/min | ||||
|---|---|---|---|---|
| Próbka 1 $m\ \mathrm{[mg]}$ | Próbka 2 $m\ \mathrm{[mg]}$ | Próbka 3 $m\ \mathrm{[mg]}$ |
||
| L.p | Prom. tła | |||
| 1 | ||||
| 2 | ||||
| 3 | ||||
| 4 | ||||
| 5 | ||||
| Niepewność pomiaru masy $\delta m\ \mathrm{[mg]} $ | $\mbox{_____}$ |
|---|
3. Opracowanie wyników
- Obliczyć ilość $N$ nuklidów promieniotwórczych w próbkach soli potasowej oraz niepewność $\delta N$ wynikającą z niepewności pomiaru masy $\delta m$. Wyniki obliczeń wpisać do tabeli. $$ N = 0.006\% \frac{m}{m_\mathrm{KCl} }N_\mathrm{Av} $$ gdzie współczynnik procentowy jest zawartością nuklidów promieniotwórczych potasu w soli potasowej, $m_\mathrm{KCl}$ jest masą molową soli a $N_\mathrm{Av}$ jest liczbą Avogadro
- Obliczyć niepewność $\delta N$ wynikającą z niepewności pomiaru masy $\delta m$ $$ \delta N = N \frac{\delta m}{m}$$
- Obliczyć aktywność próbki $A_{GM}$ wg wskazań licznika G-M jako średnią pomiarów pomniejszoną o średnią aktywność tła.
- Obliczyć średnią niepewność pomiaru aktywności.
- Obliczyć aktywność całej próbki uwzględniając 15% sprawność licznika $$A = \frac{A_{GM}}{0.15}$$
- W ten sam sposób obliczyć niepewność pomiaru aktywności $$\delta A = \frac{\delta A_{GM}}{0.15}$$
- Obliczyć stałą rozpadu wg wcześniej podanego wzoru
- Obliczyć czas połowicznego rozpadu $\tau$ w latach pamiętając, że wynik otrzymany wprost ze stałej rozpadu będzie miał minutę jako jednostkę.
- Obliczyć niepewność wyznaczenia czasu połowicznego rozpadu $\delta \tau$ $$ \delta \tau = \tau \frac{\delta \lambda}{\lambda}$$
- Jako wynik końcowy przyjąć wartość średnią dla trzech próbek i przeciętną niepewność pomiarową.
| Próbka 1 | Próbka 2 | Próbka 3 | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| $N\pm\delta N$ | ||||||
| $A_{GM}\pm\delta A_{GM}\ \mathrm{[imp/min]}$ | ||||||
| $A\pm\delta A\ \mathrm{[imp/min]}$ | ||||||
| $\lambda\pm\delta\lambda\ \mathrm{[1/min]}$ | ||||||
| $\tau\pm\delta\tau\ \mathrm{[lata]}$ | ||||||
Sprawozdanie powinno zawierać:
- tabelę identyfikacyjną ćwiczenia,
- opisany cel ćwiczenia i metodę pomiarową,
- tabelę pomiarów,
- tabelę obliczeń,
- przykładowe obliczenia
- wynik końcowy
- wnioski i uwagi.
