To jest stara wersja strony!
Spis treści
Ćw. nr 3. Konduktometryczne wyznaczanie stopnia dysocjacji, stałej dysocjacji i pH kwasu octowego
Cele ćwiczenia
- Zapoznanie się z zasadą pomiaru przewodności elektrolitycznej roztworów.
- Wyznaczenie przewodności molowej roztworów kwasu octowego o różnych stężeniach
- Wyznaczenie stopnia dysocjacji $\alpha$ kwasu octowego i określenie wpływu stężenia słabego elektrolitu na stopień jego dysocjacji.
- Wyznaczenie stałej dysocjacji kwasowej $K_a$ i wartości $pK_a$.
- Obliczenie stężenia jonów H⁺ oraz pH badanych roztworów.
1. Zagadnienia
- Przewodnictwo elektrolityczne roztworów – mechanizm przewodzenia prądu przez elektrolity oraz czynniki wpływające na przewodność roztworu.
- Przewodność właściwa i przewodność molowa – definicje, jednostki oraz zależność tych wielkości od stężenia elektrolitu.
- Elektrolity mocne i słabe – różnice w stopniu dysocjacji i właściwościach przewodzących.
- Prawo rozcieńczeń Ostwalda – zależność między stężeniem, stopniem dysocjacji i stałą dysocjacji słabego elektrolitu.
- Podstawy konduktometrii – zasada pomiaru przewodności roztworów oraz wpływ temperatury na wynik pomiaru.
2. Wprowadzenie
Roztwory elektrolitów przewodzą prąd elektryczny dzięki obecności jonów. Przewodność roztworu zależy m.in. od stężenia i rodzaju jonów, ich ruchliwości, stopnia dysocjacji elektrolitu oraz temperatury. Kwas octowy jest słabym, jednoprotowym elektrolitem. W wodzie ulega częściowej dysocjacji:
$$ \ce{ CH_3COOH + H_2O <=> CH_3COO^- + H_3O^+\ .}$$
W zapisie uproszczonym:
$$ \ce{ CH_3COOH <=> CH_3COO^ + H^⁺ \ .}$$
Wraz z rozcieńczaniem roztworu stopień dysocjacji słabego elektrolitu wzrasta. Zależność tę można badać konduktometrycznie, poprzez bezpośredni pomiar przewodności właściwej roztworów o różnym stężeniu.
2.1 Przewodność właściwa
Przewodność właściwa (konduktywność) κ jest miarą zdolności danego materiału lub roztworu (przewodników drugiego rodzaju) do przewodzenia prądu elektrycznego. Jest odwrotnością oporności właściwej ρ.
$$ \kappa = \frac{1}{\rho} $$
Fizycznie, odpowiada ona przewodności 1 dm³ roztworu między elektrodami o powierzchni 1 m² znajdującymi się w odległości 1 m od siebie. Jednostką przewodności właściwej w układzie SI jest simens na metr (S/m lub inaczej Sm-1). W praktyce laboratoryjnej stosuje się także S/cm, mS/cm oraz µS/cm. Dla rozcieńczonych roztworów należy uwzględnić przewodność wody użytej do przygotowania roztworów:
$$ \kappa_\mathrm{\ kor} = \kappa_\mathrm{\ roztworu} − \kappa_\mathrm{\ H_2O} \ ,$$
gdzie:
$\kappa_\mathrm{\ kor}$ – skorygowana przewodność właściwa,
$\kappa_\mathrm{\ roztworu}$ – zmierzona przewodność roztworu,
$\kappa_\mathrm{\ H_2O}$ – przewodność wody.
2.2 Przewodność molowa
Przewodność roztworu, w którym między dwiema elektrodami odległymi o 1 m znajduje się ilość elektrolitu odpowiadająca 1 molowi, nazywamy przewodnością molową $\Lambda_m$ tego roztworu.
$$ \Lambda_m = \kappa_\mathrm{kor}/c \ .$$
Jednostką $\Lambda_m$ w układzie SI jest S·m²/mol lub S·m²mol⁻¹ ($\kappa$ w S/m, $c$ w mol/m³). Jeżeli, jednak $\kappa$ jest wyrażona w S/cm, a stężenie $c$ w mol/dm³, przewodność molową oblicza się ze wzoru:
$$ \Lambda_m = (1000 \times \kappa_\mathrm{kor})/ c \ , $$
a jednostką $ \Lambda_m$ jest S·cm²·/ mol.
2.3 Graniczna przewodność molowa
Graniczna przewodność molowa $\Lambda_m^0$ jest wartością, do której dąży przewodność molowa elektrolitu przy nieskończenie dużym rozcieńczeniu ($c$ → 0). W takich warunkach oddziaływania między jonami stają się pomijalnie małe, a jony migrują praktycznie niezależnie od siebie. Jednostką $\Lambda_m^0$ jest S×m²/mol, a w praktyce również S×cm²/mol. Zgodnie z prawem niezależnej migracji jonów Kohlrauscha:
$$ \Lambda_m^0 = \Lambda\,\mathrm{H^{+0}} + \Lambda^0\,\mathrm{CH_3COO^{-}} \ ,$$
gdzie: $ \Lambda_m^0 $ – przewodność graniczna kationu $\ce{H^+}$, $\ce{\Lambda\,CH_3COO^{-0}} $ – przewodność graniczna anionu CH₃COO⁻.
W temperaturze 25°C można przyjąć:
$ \Lambda_m^0 $ = 349,6 S·cm²·/ mol oraz
$ \Lambda^0\, \mathrm{CH_3COO^{-}} $ = 40,9 S·cm²/mol, i stąd:
$ \Lambda_m^0\, \mathrm{CH_3COO^{-}} $ = 390,5 S·cm²/mol.
2.4 Stopień dysocjacji
Stopień dysocjacji $\alpha$ określa, jaka część początkowej liczby cząsteczek elektrolitu uległa dysocjacji na jony. Jest to wielkość bezwymiarowa, przyjmująca wartości od 0 do 1; może być również wyrażana w procentach.
$$ \alpha = n_\mathrm{\ zdys}\quad \mathrm{lub} \quad \alpha = c_\mathrm{\ zdys} $$
Stopień dysocjacji wyrażony w procentach:
$$ \alpha = \alpha \times 100$$
W przypadku oznaczeń konduktometrycznych wykorzystana zostanie następująca zależność: $$ \alpha = \Lambda_m / \Lambda_m^0 \ . $$
2.5 Stała dysocjacji
Stała dysocjacji kwasowej $K_a$ jest stałą równowagi opisującą dysocjację kwasu w roztworze wodnym i stanowi miarę jego zdolności do oddawania protonu $\ce{H^+}$. Im większa wartość $K_a$, tym większy jest stopień dysocjacji kwasu w porównywalnych warunkach. W uproszczonym ujęciu stężeniowym stosowanym w tym ćwiczeniu $K_a$ może być podawana w mol/dm³. Termodynamiczna stała równowagi, zdefiniowana za pomocą aktywności jonów, jest wielkością bezwymiarową. Dla równowagi $\ce{CH_3COOH <=> H^+ + CH_3COO^-}$:
$$ K_a = \ce{ \frac{ ([H^+] \times [CH_3COO^-]}{[CH_3COOH]} }$$
Jeżeli początkowe stężenie kwasu wynosi $c$, a stopień dysocjacji $\alpha$:
$$ \ce{[H^+]} = c\,\alpha \\ \ce{[CH_3COO^-]} = c\,\alpha \\ \ce{[CH_3COOH]} = c\,(1 − \alpha) \\ $$
Po podstawieniu otrzymuje się równanie wynikające z prawa rozcieńczeń Ostwalda:
$$ K_a = \frac{c\,\alpha^2}{1 − \alpha} $$
Ponieważ $\alpha = \Lambda_m/\Lambda_m^0$, można również zapisać:
$$ K_a = c \left(\Lambda_m/\Lambda_m^0\right)^2 / \left[1 − \left(\Lambda_m/\Lambda_m^0\right) \right] \ . $$
Dla kwasu octowego w temperaturze 25 °C wartość literaturowa wynosi w przybliżeniu:
$$ K_a \approx 1{,}8 × 10^{-5} \\ pK_a = −log(K_a) \approx 4{,}76 \ .$$
2.6 Wyznaczanie pH
Z definicji pH jest miarą kwasowości roztworu i jest zdefiniowane jako ujemny logarytm dziesiętny z aktywności jonów wodorowych (ściślej, jonów hydroniowych):
$$\mathrm{pH} = −\log\left(a_\mathrm{H^+}\right)\ . $$
pH jest wielkością bezwymiarową. W rozcieńczonych roztworach, w uproszczonych obliczeniach, aktywność można przybliżyć stężeniem jonów $\ce{H^+}$ ($\ce{[H^+]}$).
$$ \ce{[H^+]} = c\, \alpha \\ \mathrm{pH} = −\log(\ce{[H^+]}) $$
Po połączeniu zależności:
$$ \mathrm{pH} = −\log(c\,\alpha)\ ,$$
lub bezpośrednio z przewodności molowej:
$$ \mathrm{pH} = −\log\left[c \, (\Lambda_m/\Lambda_m^0)\right] \ .$$
Tak wyznaczone pH jest wartością przybliżoną, ponieważ ścisła definicja pH opiera się na aktywności jonów wodorowych, a nie wyłącznie na ich stężeniu.
3. Opis eksperymentu
Sprzęt i odczynniki:
- konduktometr Mettler Toledo FiveEasy FP30 z czujnikiem przewodności,
- zlewki, kolby miarowe, opcjonalnie: pipety, pipety automatyczne, cylindry miarowe,
- woda dejonizowana,
- roztwóry wzorcowe do kalibracji konduktometru,
- roztwory CH3COOH o stężeniach: 0,0500, 0,0250, 0,0100, 0,0050 i 0,0025 mol/dm³.
(zdjęcie)
3.1 Wykonanie ćwiczenia
- Włączyć konduktometr Mettler Toledo FiveEasy FP30 i przygotować czujnik przewodności do pracy.
- Skalibrować konduktometr odpowiednim roztworem wzorcowym zgodnie z instrukcją urządzenia (jeżeli wymagane przez prowadzącego zajęcia).
- Zmierzyć temperaturę badanych roztworów. Konduktometr Mettler Toledo FiveEasy FP30 wyposażony jest w czujnik temperatury.
- Zmierzyć przewodność wody dejonizowanej użytej do przygotowania roztworów i zapisać κH₂O.
- Pomiary roztworów CH₃COOH wykonywać od najmniejszego do największego stężenia: 0,0025 → 0,0050 → 0,0100 → 0,0250 → 0,0500 mol/dm³.
- Przed każdym pomiarem przepłukać czujnik wodą dejonizowaną, a następnie niewielką ilością badanego roztworu.
- Zanurzyć czujnik w roztworze. Upewnić się, że w obszarze pomiarowym nie znajdują się pęcherzyki powietrza.
- Po ustabilizowaniu wskazania zapisać przewodność, jednostkę oraz temperaturę.
- Dla każdego roztworu wykonać kilka pomiarów, zgodnie ze wskazaniami prowadzącego zajęcia.
3.2 Opracowanie wyników
Dla każdego z badanych roztworów wykonać obliczenia w następującej kolejności:
- Średnia przewodność (dla $n$ pomiarów) $$ \kappa_\text{śr} = (\kappa_1 + \kappa_2 + \dots + \kappa_n)/ n \ ,$$ (gdzie $n$ – liczba pomiarów).
- Korekta przewodności wody: $$ \kappa_\text{kor} = \kappa_\text{śr} − \kappa_\ce{H_2O} \ .$$
- Przewodność molowa: $$ \Lambda_m = (1000 \times \kappa_\text{kor})/c \ .$$
- Stopień dysocjacji: $$ \alpha = \Lambda_m / 390{,}5; \quad α[\%] = 100 \times \alpha \ .$$ Uwaga! Wzór na $\alpha$ jest prawdziwy jedynie wówczas, gdy temperatura jest równa 25°C. W przypadku innej temperatury pomiaru, należy dokonać przeliczenia $\Lambda_m^0$, zgodnie ze wskazówkami prowadzącego zajęcia.
- Stała dysocjacji: $$ K_a = c\,\alpha^2/(1 − \alpha);\quad pK_a = −\log(K_a)\ ,$$
- Stężenie jonów wodorowych i pH: $$ \ce{[H⁺]} = c\,α; \quad \mathrm{pH} = −\log(c\,\alpha) \ .$$
Wyniki pomiarów i obliczeń zanotować w tabeli:
| c [mol/dm³] | κśr [S/cm] | κkor [S/cm] | Λₘ [S·cm²/mol] | α | α [%] | Kₐ | pKₐ | [H⁺] [mol/dm³] | pH |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 0,0025 | |||||||||
| 0,0050 | |||||||||
| 0,0100 | |||||||||
| 0,0200 | |||||||||
| 0,0500 |
Na podstawie uzyskanych wyników sporządzić wykresy:
- κ = f(c) – przewodność właściwa w funkcji stężenia,
- Λₘ = f(c) – przewodność molowa w funkcji stężenia,
- α = f(c) – stopień dysocjacji w funkcji stężenia.
3.3 Zawartość sprawozdania
Sprawozdanie powinno zawierać następujące punkty:
- Tabelkę identyfikacyjną studenta (lub zespołu).
- Opis ćwiczenia. Należy krótko i zwięźle opisać ćwiczenie – opis nie powinien zająć więcej niż 3/4 strony A4 lub 1 stronę A4 (wraz z niezbędnymi wzorami).
- Wyniki eksperymentów i obliczeń. Zamieścić należy tabelę wg wzoru zaproponowanego wyżej, wykresy oraz przykładowe obliczenia (np. obliczenia dla dwóch wybranych stężeń) z komentarzem.
- Dyskusję wyników: omówienie wpływu stężenia CH₃COOH na przewodność właściwą, przewodność molową i pH, wyjaśnienie zmiany stopnia dysocjacji podczas rozcieńczania, porównanie wartości Kₐ z wartością literaturową.
- Konkluzje, uwagi, wnioski. Pozostawiamy to kreatywności studentów.
