To jest stara wersja strony!
Spis treści
Ćw. ChF-04. Elektroliza – oznaczanie miedzi metodą elektrograwimetryczną
Cel ćwiczenia: Celem ćwiczenia jest ilościowe oznaczenie miedzi(II) w badanym roztworze przez elektrolityczne wydzielenie miedzi metalicznej na katodzie platynowej. Zapoznanie się z reakcjami utleniania i redukcji przebiegającymi na elektrodach oraz prawami Faradaya.
Zagadnienia
- Elektrolity i przewodnictwo jonowe roztworów; pojęcia: elektroliza, elektrolizer, elektroda, katoda, anoda.
- Utlenianie i redukcja; kierunek przepływu elektronów w obwodzie zewnętrznym i migracja jonów w elektrolicie.
- Reakcje elektrodowe podczas elektrolizy roztworu CuSO₄ z elektrodami platynowymi.
- Elektrograwimetria jako metoda ilościowej analizy chemicznej; wymagania dotyczące osadu.
- Pierwsze i drugie prawo Faradaya.
1. Wprowadzenie
1.1 Elektroliza i procesy elektrodowe
Elektroliza to proces wymuszania reakcji elektrochemicznych przez doprowadzenie energii elektrycznej z zewnętrznego źródła prądu stałego. W elektrolizerze katoda jest elektrodą ujemną, na której zachodzi redukcja, a anoda elektrodą dodatnią, na której zachodzi utlenianie. W roztworze prąd przenoszony jest przez jony; w obwodzie zewnętrznym – metalicznym przez elektrony.
Podczas oznaczania miedzi na katodzie platynowej zachodzi reakcja:
$$ \ce{Cu^{2+}(aq) + 2e^- -> Cu(s)} \qquad \text{(katoda)} $$
Na obojętnej anodzie platynowej możliwe jest utlenianie wody, opisywane reakcją (reakcja główna w uproszczonym opisie):
$$ \ce{2H2O(l) -> O2(g) + 4H+(aq) + 4e^-} \qquad \text{(anoda)}\ . $$
Sumarycznie, dla tego uproszczonego modelu:
$$ \ce{2Cu^{2+}(aq) + 2H2O(l) -> 2Cu(s) + O2(g) + 4H+(aq)} $$
W rzeczywistym roztworze, zawierającym również H₂SO₄ i NH₄NO₃, mogą zachodzić reakcje uboczne; dlatego równania te przedstawiają podstawowy mechanizm, a nie pełny bilans wszystkich możliwych procesów.
1.2 Podstawy elektrograwimetrii
Elektrograwimetria polega na ilościowym wydzieleniu oznaczanego składnika na elektrodzie, a następnie określeniu jego masy przez ważenie elektrody przed i po elektrolizie. Aby wynik był wiarygodny, osad powinien być trwały, zwarty, dobrze przylegający i możliwie wolny od zanieczyszczeń. Platyna pełni funkcję przewodzącego, względnie obojętnego podłoża, na którym osadza się miedź. Masa wydzielonej miedzi wynosi:
$$ m(\mathrm{Cu})=m_2-m_1 $$
gdzie: $m_1$ – masa czystej i suchej katody [g]; $m_2$ – masa suchej katody z osadem miedzi [g].
Jeżeli objętość badanej próbki $V_p$ jest znana, stężenie masowe miedzi wynosi:
$$ \gamma(\mathrm{Cu})=\frac{m_2-m_1}{V_p}\quad [\mathrm{g/dm^3}] $$
przy $V_p$ wyrażonym w dm³. Natomiast stężenie molowe jest równe:
$$ c_m(\ce{Cu^{2+}})=\frac{m_2-m_1}{M(\mathrm{Cu})\,V_p}\quad [\mathrm{mol/dm^3}] $$
$M(\mathrm{Cu})=63{,}546\ \mathrm{g/mol}$. Jeśli objętość próbki nie została określona, należy podać masę miedzi w analizowanej porcji, bez wyznaczania stężenia.
1.3 Prawa Faradaya
I prawo Faradaya pozwala wyznaczyć teoretyczną masę substancji wydzielonej na elektrodzie na podstawie ładunku elektrycznego przepływającego przez elektrolit. Wyprowadzenie wzoru dla miedzi rozpoczyna się od reakcji katodowej:
$$ \ce{Cu^{2+} + 2e^- -> Cu} $$
Z równania reakcji wynika, że do redukcji jednego mola jonów Cu²⁺ do miedzi metalicznej potrzebne są dwa mole elektronów.
Ładunek elektryczny $Q$ [C] przepływający w czasie $t$ [s] przy stałym natężeniu prądu $I$ [A] wynosi:
$$ Q=I\cdot t $$
Jeden mol elektronów przenosi ładunek odpowiadający stałej Faradaya $F\approx 96\,485\ \mathrm{C/mol}$. Liczba moli elektronów wynosi więc:
$$ n(e^-)=\frac{Q}{F}=\frac{I\cdot t}{F} $$
Ponieważ do wydzielenia jednego mola Cu potrzebne są dwa mole elektronów, liczba moli osadzonej miedzi jest dwukrotnie mniejsza:
$$ n(\mathrm{Cu})=\frac{n(e^-)}{2}=\frac{I\cdot t}{2F} $$
Masa substancji jest iloczynem liczby moli $n$ i masy molowej $M$. Dla miedzi otrzymujemy:
$$ m_{\mathrm{teor}}(\mathrm{Cu})=\frac{M(\mathrm{Cu})\cdot I\cdot t}{2F} $$
gdzie $m_{\mathrm{teor}}(\mathrm{Cu})$ – teoretyczna masa wydzielonej miedzi [g], $M(\mathrm{Cu})=63{,}546\ \mathrm{g/mol}$, $I$ – natężenie prądu [A], $t$ – czas elektrolizy [s], $F$ – stała Faradaya [C/mol]. Liczba 2 w mianowniku wynika z udziału dwóch elektronów w reakcji redukcji Cu²⁺.
Wzór opisuje masę teoretyczną, ponieważ zakłada, że cały przepływający ładunek zostaje zużyty na redukcję jonów Cu²⁺. W praktyce część ładunku może być zużywana w reakcjach ubocznych, np. podczas wydzielania wodoru na katodzie.
Drugie prawo Faradaya mówi, że przy tym samym ładunku masy wydzielonych substancji są proporcjonalne do ich równoważników elektrochemicznych $M/z$, gdzie $z$ – liczba elektronów biorących udział w reakcji elektrodowej lub wartościowość jonu (w przypadku miedzi, $z=2$).
1.4 Znaczenie warunków prowadzenia elektrolizy
Podwyższona temperatura i mieszanie ułatwiają transport jonów Cu²⁺ do katody. Dobór natężenia prądu wpływa na szybkość wydzielania oraz strukturę osadu; zbyt duża gęstość prądu może sprzyjać osadom słabo przylegającym i reakcjom ubocznym. Dodatek H₂SO₄ zapewnia kwaśne środowisko i zwiększa przewodnictwo roztworu. NH₄NO₃ dostarcza jonów NO₃⁻ mogących pełnić funkcję depolaryzatora katodowego, ogranicza niepożądane wydzielanie wodoru i poprawia warunki tworzenia osadu miedzi. Odbarwienie roztworu wskazuje na spadek stężenia niebieskich jonów Cu²⁺, ale samo w sobie nie dowodzi całkowitego zakończenia oznaczenia.
2. Opis eksperymentu
2.1 Odczynniki
- Badany roztwór CuSO₄ zawierający jony Cu²⁺.
- Stężony H₂SO₄ – 2 cm³ na próbkę.
- Stały NH₄NO₃ – 1–3 g na próbkę.
- Stężony HNO₃ – do usunięcia osadu miedzi z katody po analizie.
- Woda destylowana – do przemywania elektrody.
2.2 Aparatura i sprzęt laboratoryjny
- Elektrolizer ze źródłem prądu stałego i regulacją natężenia.

Rys. Elektrolizer laboratoryjny WAMED EP5-1.
- Dwie elektrody platynowe (większa jako katoda).
- Waga analityczna o rozdzielczości 0,0001 g.
- Suszarka elektryczna, mieszadło magnetyczne z elementem mieszającym.
- Zlewka 250 cm³, tryskawka; wyposażenie do bezpiecznego ogrzewania roztworu.
2.3 Wykonanie ćwiczenia
- Czystą, suchą katodę platynową (większą elektrodę) zważyć z dokładnością do 0,0001 g. Zanotować $m_1$.
- Zamocować obie elektrody w elektrolizerze, upewniając się, że nie stykają się ze sobą.
- Do badanej porcji roztworu zawierającego Cu²⁺ dodać ostrożnie 2 cm³ stężonego H₂SO₄ oraz 1–3 g stałego NH₄NO₃, zgodnie ze wskazówkami prowadzącego.
- Ogrzać roztwór do około 80°C.
- Umieścić element mieszający w zlewce, ustawić zlewkę w elektrolizerze i zanurzyć elektrody tak, aby część ich powierzchni pozostawała ponad roztworem. Rozpocząć mieszanie.
- Włączyć zasilanie i prowadzić elektrolizę przy natężeniu $I=2{,}0\ \mathrm{A}$. Obserwować zmiany barwy roztworu i wyglądu osadu.
- Po odbarwieniu roztworu zwiększyć natężenie prądu do 2,5–3,0 A i kontynuować elektrolizę przez około 30 min (lub według wskazań prowadzącego).
- Sprawdzić kompletność osadzania przez nieznaczne głębsze zanurzenie katody: pojawienie się świeżego nalotu Cu na uprzednio niepokrytej części platyny wskazuje, że w roztworze pozostały jony Cu²⁺. W takim przypadku kontynuować elektrolizę według wskazań prowadzącego.
- Po zakończeniu elektrolizy ostrożnie unieść elektrody ponad roztwór przy nadal włączonym prądzie, zgodnie z procedurą stanowiskową, następnie wyłączyć zasilanie. Nie dotykać elektrod ani połączeń elektrycznych pod napięciem.
- Katodę z osadem miedzi przemyć wodą destylowaną, wysuszyć zgodnie z instrukcją prowadzącego, ostudzić i zważyć. Zanotować $m_2$.
- Po odnotowaniu wyniku usunąć osad Cu z elektrody przy użyciu stężonego HNO₃ wyłącznie pod dygestorium i pod nadzorem prowadzącego; następnie spłukać katodę wodą destylowaną i wysuszyć.
2.4 Bezpieczeństwo pracy
- Stężone H₂SO₄ i HNO₃ są silnie żrące; stosować fartuch, okulary i odpowiednie rękawice. Dodawanie kwasów i czyszczenie elektrody wykonywać zgodnie z instrukcją BHP prowadzącego.
- Rozpuszczanie miedzi w HNO₃ może powodować wydzielanie toksycznych tlenków azotu (NOₓ). Czynność przeprowadzać wyłącznie pod dygestorium.
- Unikać rozpryskiwania gorącego elektrolitu, zwarcia elektrod i manipulowania przy elementach pod napięciem.
3. Opracowanie wyników
Tabela 1. Dane pomiarowe
| Wielkość | Symbol | Wynik / jednostka |
|---|---|---|
| Masa czystej katody | $m_1$ | …….. g |
| Masa katody z osadem | $m_2$ | …….. g |
| Masa wydzielonej miedzi | $m(\mathrm{Cu})$ | …….. g |
| Objętość badanej próbki (jeśli znana) | $V_p$ | …….. cm³ |
| Stężenie masowe (jeśli możliwe) | $\gamma(\mathrm{Cu})$ | …….. g/dm³ |
| Stężenie molowe (jeśli możliwe) | $c_m(\ce{Cu^{2+}})$ | …….. mol/dm³ |
Obliczyć masę miedzi z różnicy ważeń. Jeżeli prowadzący podał objętość badanej porcji roztworu, obliczyć również $\gamma(\mathrm{Cu})$ i $c_m(\ce{Cu^{2+}})$. Wynik zapisać z jednostką i liczbą cyfr znaczących odpowiednią do dokładności pomiaru.
4. Sprawozdanie
- Podać cel i krótko przedstawić podstawy elektrograwimetrii.
- Zapisać i omówić reakcje na katodzie i anodzie oraz uproszczoną reakcję sumaryczną.
- Przedstawić przebieg doświadczenia i obserwacje (barwa roztworu, wygląd osadu, kontrola zakończenia).
- Zamieścić wyniki ważeń i szczegółowe obliczenia masy miedzi, a jeśli dane pozwalają – jej stężenia.
- Wskazać możliwe źródła błędów, np. niecałkowite wydzielenie, utrata osadu, niedosuszenie katody lub współosadzanie zanieczyszczeń.
- Sformułować wnioski dotyczące przebiegu i wyniku oznaczenia.
E. Dobruchowska (2026)
