cw._nr_62._zaleznosc_opornosci_cial_stalych_od_temperatury

Ćw. nr 62. Zależność oporności ciał stałych od temperatury

1. Cel ćwiczenia

  1. Poznanie teorii przewodnictwa elektrycznego ciał stałych.
  2. Sprawdzenie eksperymentalnych zależności oporności właściwej od temperatury:
    a) metali na przykładzie miedzi,
    b) półprzewodników na przykładzie germanu,
    c) konstantanu.

2. Zagadnienia teoretyczne

  1. Przewodnictwo elektryczne.
  2. Klasyczna elektronowa teoria przewodnictwa elektrycznego metali.
  3. Półprzewodniki samoistne i domieszkowe.
  4. Przewodnictwo elektryczne półprzewodników.
  5. Zależność temperaturowa przewodnictwa elektrycznego.

3. Wprowadzenie

Z badań eksperymentalnych materiałów wynika, że wszystkie materiały można podzielić z grubsza na trzy grupy:

  • materiały dobrze przewodzące prąd elektryczny i których opór elektryczny rośnie wraz z temperaturą, nazywane przewodnikami,
  • materiały znacznie gorzej przewodzące prąd, ale których opór elektryczny maleje ze wzrostem temperatury, nazywane półprzewodnikami,
  • materiały bardzo słabo przewodzące prąd, nazywane izolatorami.

3.1 Przewodniki (metale)

Na podstawie teorii elektronowej metali (teorii gazu elektronowego) można wyprowadzić prawa, które zgadzają się z danymi eksperymentalnymi pomiaru oporności metali w funkcji temperatury. Oporność właściwa metali $\varrho$ okazuje się być proporcjonalna do temperatury bezwzględnej lub liniową funkcją temperatury w dowolnej jej skali.

$$\varrho = \varrho_0 + \varrho_0\alpha_m\left(T - T_0 \right)\ ,\tag{62.1}$$

gdzie $\varrho_0$ jest opornością właściwą w obranej temperaturze $T_0$, za którą przyjmuje się zwyczajowo 20°C, a $\alpha_m$ jest współczynnikiem temperaturowym zmiany oporności metalu.

Oporność właściwą można zastąpić oporem elektrycznym $R$ elementu wykonanego z danego materiału:

$$R = R_0 + R_0\alpha_m\left(T - T_0 \right)\ .\tag{62.2}$$

Współczynnik temperaturowy oporu $\alpha_m$ jest jednym z podstawowych parametrów materiałów używanych w elektrotechnice i elektronice.

:!: Ze względu na silnie zdefektowaną strukturę krystaliczną stopy metali są gorszymi przewodnikami niż czyste metale. Czasami miana przewodnictwa z tym związana jest znacznie silniejsza niż powodowana temperaturą i daje się otrzymać takie stopy, których efekt temperaturowy przewodnictwa jest w sumie bardzo nikły. Takim przykłądem jest konstantan – stop wieloskładnikowy zawierający Cu, Ni, Mn, Fe i C. Odznacza się dużym oporem właściwym i małymi współczynnikiem temperaturowym oporu oraz dużą stabilnością tych własności w szerokim zakresie temperatury.

3.2 Półprzewodniki

Inaczej jest w przypadku półprzewodników. W tym przypadku przewodnictwo jest w największym stopniu determinowane przez ilość, a dokładniej koncentrację nośników prądu (elektronów i dziur). Koncentracja nośników natomiast jest związana z temperaturą. Zwiększanie temperatury powoduje „uwalnianie” elektronów będących przywiązanymi w niższej temperaturze do macierzystych atomów. Uwolnione elektrony oraz uwolnione po nich miejsca są nośnikami prądu.

Wraz ze wzrostem temperatury liczba elektronów przewodnictwa zmienia się w przybliżeniu zgodnie z czynnikiem Boltzmana:

$$n \sim e^{\frac{-E_g}{2kT}}\ ,\tag{62.3}$$

gdzie: $E_g$ – szerokość przerwy energetycznej w półprzewodnikach, $k$ – stała Boltzmanna, $T$ – temperatura w kelwinach.

Szerokość przerwy energetycznej $E_g$ jest bardzo ważnym parametrem materiałowym. Mówi o energii, jakiej należy dostarczyć elektronowi walencyjnemu (na przykład na sposób termiczny), by „uwolnić” go, czyli by stał się elektronem przewodnictwa. Jako że opór elektryczny jest odwrotnie proporcjonalny do koncentracji nośników, to w półprzewodnikach opór elektryczny powinien w przybliżeniu zależeć od temperatury w sposób następujący:

$$ R = R_0\, e^{\frac{E_g}{2kT}}\ , \tag{62.4}$$

gdzie $R_0$ jest stałą dla danego opornika o wymiarze oporu, która reprezentuje niejako przewodnictwo w temperaturze 0 K.

4. Metoda pomiaru i przebieg ćwiczenia

Układ pomiarowy składa się z podgrzewanego naczynia z olejem (tzw. łaźni olejowej z mieszadłem), w którym zanurzone są próbki 4 różnych materiałów (oznaczone literami A, B, C, D), termometru i multimetru.


Rys. 62.1. Zdjęcie układu pomiarowego.

Część eksperymentalna ćwiczenia polega na pomiarze oporu elektrycznego próbek w coraz wyższej temperaturze. Na podstawie rezultatów można określić rodzaj materiału.

4.1 Metal

Jeżeli za $T_0$ w równiu (62.2) przyjmiemy 0°C to równanie to można zapisać następująco w prostszej formie:

$$R = R_0 + R_0\alpha_m T \ .\tag{62.5}$$

Otrzymana eksperymentalnie zależność oporu od temperatury $R = f(T)$, umożliwia wyznaczenie współczynnika $\alpha_m$, który jest współczynnikiem kierunkowym $a$ otrzymanej prostej $y = ax + b$ podzielonym przez parametr $b$ tej prostej.

4.2 Półprzewodnik

Po zlogarytmowaniu równania (62.4) otrzymujemy:

$$\ln(R) = \ln(R_0) + \frac{E_g}{2k}\frac{1}{T}\ . \tag{62.6}$$

Tak więc logarytm oporu powinien linowo narastać wraz z odwrotnością temperatury bezwzględnej ($y = b+ax$).

Wykreślenie zależności $\ln(R) = f\left( \frac{1}{T} \right) $ oraz dokonanie regresji liniowej umożliwia wyznaczenie ze współczynnika kierunkowego $a = E_g/(2 k)$ wartości przerwy energetycznej $E_g$: $$ E_g = 2 k a\ . \tag{62.7}$$

4.3 Przebieg ćwiczenia

  1. Zmierzyć opór badanych próbek w temperaturze początkowej (próbkę C można pominąć). Należy zwrócić uwagę na jednostki, gdyż miernik automatycznie dobiera odpowiedni zakres pomiarowy.
  2. Uruchomić mieszadło wciskając wszystkie przyciski znajdujące się pod płytą grzewczą, a za pomocą autotransformatora ustawić odpowiednią prędkość obrotów (suwak „C” powinien znajdować się w pozycji 50-70%).
  3. Co ok. 5° C dokonać pomiaru rezystancji próbek. Na czas wykonywania pomiarów zatrzymać mieszadło (suwak „C” ustawić w pozycji 0).
  4. Wyniki zapisać w tabeli (Tab. 62.1).
  5. Na podstawie uzyskanych wyników zidentyfikować badane materiały (konstantan, german, miedź).

5. Opracowanie wyników

  1. Sporządzić wykresy zależności $R = f (T)$ dla wszystkich próbek. Niepewność pomiaru $\delta R $ obliczyć zgodnie ze specyfikacją techniczną miernika znajdującego się przy stanowisku (Rys.62.2)
  2. Z charakteru zmian określić, który z przewodników odpowiada określonemu rodzajowi przewodnictwa.
  3. Dla przewodnika:
    1. Wyznaczyć z wykresu $R = f (T)$ wartość $R_0$ czyli rezystancję przy $T_0 = 0\,^\circ\mbox{C}$).
    2. Obliczyć wartość współczynnika temperaturowego oporu $$\alpha_m = \Delta R/R_0 \Delta t}$$
    3. Oszacować niepewność $\delta\alpha_m$ współczynnika temperaturowego oporu.
  4. Dla półprzewodnika:
    1. Sporządzić wykres zależności: $$\ln(R) = f \left( \frac{1}{T} \right) \ ,$$ wcześniej przygotowując sobie tabelę z potrzebnymi danymi (Tab. 62.2). Wyrażenia $ \delta T/T^2$ i $\delta R/R$ są odpowiednio wyrażeniami na niepewność odwrotności temperatury bezwzględnej i na niepewność logarytmu naturalnego z oporu $R$.
    2. Obliczyć z wykresu (z regresji liniowej) współczynnik kierunkowy, czyli stałą materiałową $a = E_g/(2 k)$,
    3. Obliczyć energię aktywacji $E_g$. Jej wartość podać w dżulach i w elektronowoltach.
    4. Oszacować niepewności wyznaczenia stałych materiałowych $\delta\alpha_m$ i $\delta E_g$

:!: Uwaga. Należy pamiętać o stosowaniu właściwych skal temperatury.

6. Wzory tabel

Tabela 62.1. Wyniki pomiaru oporu elektrycznego
próbek A, B, D w funkcji temperatury
A B D
$t$ $R$ $\delta R$ $R$ $\delta R$ $R$ $\delta R$
Lp. $\mathrm{[^\circ C]}$ $\mathrm{[\Omega]}$
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

Tabela 62.2. Dane do sporządzenia
wykresu $\ln R = f\left(\frac{1}{T}\right)$ dla Ge
$\frac{1}{T} \pm \frac{\delta T}{T^2}$ $\ln R \pm \frac{\delta R}{R}$
Lp. $\mathrm{\left[\frac{1}{K}\right]}$ $\mathrm{[\ ]}$
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10


Rys.62.2. Fragment instrukcji miernika cyfrowego PeakTech 3340 przedstawiający zakresy i dokładności pomiaru oporu elekrycznego.

T. Suszko (2018, 2025)

cw._nr_62._zaleznosc_opornosci_cial_stalych_od_temperatury.txt · ostatnio zmienione: przez ts-admin-lab