cw.chf_01_entalpia-zobojetniania

Ćw. ChF-01. Pomiar entalpii molowej reakcji zobojętniania

1. Cel ćwiczenia

  • Celem ćwiczenia jest wyznaczenie molowej entalpii reakcji zobojętniania w reakcji mocnej zasady, np. NaOH, mocnym kwasem, np. HCl lub HNO3.

2. Zagadnienia

  • Podstawowe pojęcia termodynamiczne: układ (izolowany, zamknięty, otwarty), otoczenie układu, parametry stanu
  • Wielkości ekstensywne i intensywne
  • Energia wewnętrzna. I zasada termodynamiki
  • Entalpia
  • Entalpia rozcieńczania, rozpuszczania i zobojętniania
  • Kalorymetria

3. Wprowadzenie

Zasada zachowania energii rozszerzona na zjawiska cieplne przyjmuje formę tak zwanej pierwszej zasady termodynamiki i definiuje pojęcie energii wewnętrznej. Jest ona nie tylko pojęciem, ale też fizyczną wielkością oznaczaną najczęściej jako $U$.

W dowolnym procesie zmiana $\Delta U$ układu równa się sumie ciepła dostarczonego z otoczenia $\Delta Q$, oraz pracy $\Delta W$ wykonanej nad układem.

$$ \Delta U = \Delta Q + \Delta W \ .\tag{1}$$

Energia wewnętrzna układu, tak jak zasadniczo każdy rodzaj energii, jest funkcją stanu; jej zmiana nie zależy od drogi (sposobu) przemiany, lecz tylko od stanu początkowego i końcowego. Ciepło i praca natomiast nie są funkcjami stanu, mimo że wyrażają się tą samą jednostką.

Gdy jedyną pracą wykonywaną przez układ podczas przemiany jest praca objętościowa, to I zasada termodynamiki przyjmie następującą różniczkową postać:

$$ dU = dQ + p\, dV\ .\tag{2}$$

W chemii rozpatrujemy najczęściej przemiany izobaryczne ($p$ = ciśnienie atmosferyczne = const.). Dlatego dogodnym jest wprowadzić do opisu procesów wielkość (funkcję) zwaną entalpią $H$, która także jest funkcją stanu.

$$ H = U + pV\ .\tag{3}$$

Różniczka zupełna tej funkcji wyraża się jako

$$ dH = dU + p\,dV + V\,dp \ .\tag{4}$$

Łącząc równania (2) i (4) otrzymujemy równanie na infinitezymalną zmianę entalpii:

$$ dH = dQ + V\,dp\ .\tag{5}$$

W przypadku przemiany izobarycznej (np. przy ciśnieniu atmosferycznym) $dp = 0$, a wymieniane ciepło równe jest całkowitej zmianie entalpii:

$$ \Delta H = \Delta Q\ . \tag{6}$$

Natomiast w przypadku przemiany izochorycznej wymieniane ciepło równe jest całkowitej energii wewnętrznej:

$$ \Delta U = \Delta Q\ . \tag{7}$$

Gdy mówimy o reakcjach w fazach skondensowanych, to zmiana entalpii jest praktycznie równa zmianie energii wewnętrznej, i dalej równa jest dostarczonemu (lub pobranemu) ciepłu z układu.

Należy jeszcze zwrócić uwagę, że entalpię najczęściej rozpatrujemy w kategoriach wielkości intensywnych (w odróżnieniu od ekstensywnych), a więc w przeliczeniu na mol cząsteczek.

Ciepło i entalpia zobojętniania

Podczas reakcji zobojętniania kwasu zasadą:

$$ \mathrm{H^{+} + OH^{-} \rightarrow H_2O }\ ,\tag{8a}$$

lub

$$ \mathrm{H_3O^{+} + OH^{-} \rightarrow 2H_2O }\ ,\tag{8b}$$

wydziela się ciepło zwane ciepłem zobojętniania. W procesie izobarycznym jest ono równe entalpii zobojętniania $\Delta H$. Wartość $\Delta H$ dla mocnych kwasów i zasad jest wartością stałą, niezależną od rodzaju kwasu i zasady, równą ok. –56,6 kJ/mol w warunkach standardowych. Dowodzi to, że w reakcji biorą udział tylko jony H+ (H3O+) i OH-. Znak minus w wartości entalpii wskazuje na reakcję egzotermiczną, ponieważ układ (jony hydroniowe i wodorotlenkowe) oddaje ciepło do otoczenia, czyli do rozpuszczalnika, wody.

4. Opis eksperymentu

Do doświadczenia wykorzystamy roztwory kwasów i zasad o określonym stężeniu molowym oraz szkolny kalorymetr wyposażony w termometr i ręczne mieszadło.


Rys. Zdjęcie stanowiska ze sprzętem i materiałami do wykonania ćwiczenia.

Przy zmieszaniu roztworów w kalorymetrze nastąpi wzrost temperatury spowodowanego wydzieleniem ciepła reakcji. Znając ilość wydzielonego ciepła $\Delta Q$ oraz ilość moli $n$ powstałej wody w wyniku zobojętnienia jonów wodorotlenowych można obliczyć entalpię zobojętniania:

$$ \Delta H = \frac{\Delta Q}{n}. \tag{9}$$

Jeśli dysponujemy wartością pojemności cieplnej układu i przyrostem temperatury spowodowanym procesem zobojętniania, to możemy obliczyć wydzielone ciepło podczas tej reakcji:

$$ \Delta Q = C\, \Delta T\ .\tag{10}$$

Pojemność cieplną $C$ obliczyć można z ciepła właściwego $c$ i masy $m$ wody w układzie (kalorymetrze).

$$ C = c\, m \ .\tag{10}$$

Zwróćmy uwagę, że oprócz wody podgrzewane jest także wewnętrzne naczynie kalorymetru. Ze względu jednak na znikomą jego masę, oraz ograniczoną dokładność pomiarów spowodowaną innymi czynnikami, pominiemy ten aspekt w obliczeniach.

Łącząc równania (9) i (10) otrzymujemy wzór do obliczenia entalpii:

$$ \Delta H = \frac{c\, m\, \Delta T}{n}. \tag{11}$$

We wzorze występują oczywiście nie tylko wielkości bezpośrednio mierzone, ale studentom pozostawiamy szczegóły do przemyślenia.

4.1 Przygotowanie stanowiska i przeprowadzenie pomiarów

Eksperyment będzie składał się z kilku etapów:

  • Przygotowanie roztworów i określenie ilość molowych substratów.
  • Stabilizacja.
  • Pomiaru przyrostu temperatury układu spowodowanego reakcją zobojętniania.
  • Stabilizacja.

Powtarzające się etapy stabilizacji są potrzebne dla jak najbardziej precyzyjnego wyznaczenia przyrostu temperatury. Bardziej szczegółowe zestawienie czynności wygląda następująco:

  1. Przygotować 50 cm³ 0,50-molowego roztworu NaOH oraz 50 cm³ 0,50-molowego roztworu HCl lub HNO3.
  2. Do kalorymetru wlać roztwór NaOH, założyć pokrywę i w otwór wsunąć termometr.
  3. Uruchomić stoper i nie wyłączać go do końca eksperymentu.
  4. Dokonywać odczytu temperatury co 15 sekund czekając na stabilizację układu (ok. 5 minut).
  5. Przygotować smartfon do nargania filmu, tak by w polu widzenia obiektywu był termometr i ewentualnie stoper.
  6. Włączyć nagrywanie i przez lejek i otwór w pokrywie kalorymetru dodać roztwór HCl.
  7. Nagrywanie można wyłączyć po około minucie.
  8. Kontynuować odczyt temperatury co np. 15 sekund do momentu ustalenia równowagi termicznej.

Wykonać ten sam eksperyment dla 0,50-molowych roztworów HCl i HNO3.

Tabela 1. Dane pomiarowe

Liczba moli $n$ = ____ ± ____
Masa wody $m$ = ____ ± ____ g
Czas $t$ [s] Temp. $T_1$ [°C]






… …

5. Opracowanie wyników

  1. Na podstawie tabeli przygotować wykresy zależności temperatury od czasu $T(t)$ dla obu eksperymentów. Jest on potrzebny, by rzetelnie określić przyrost temperatury.
  2. Po określeniu przyrostów temperatury dokonać obliczenia entalpii zobojętniania.
  3. Oszacować niepewność obliczonej wielkości stosując poznane w trakcie studiów metody.
  4. Wynik końcowy podać właściwie zaokrąglony

Sprawozdanie powinno zawierać następujące punkty:

  • Tabelkę identyfikacyjną studenta (lub zespołu)
  • 1. Opis ćwiczenia. Należy krótko i zwięźle opisać ćwiczenie ze schematycznym rysunkiem układu pomiarowego. Nie powinno to zająć więcej niż pół, czy 3/4 strony A4.
  • 2. Wyniki eksperymentów. Zamieścić należy tabele pomiarowe wg wzorów proponowanych wyżej, wykresy oraz przykładowe obliczenia z komentarzem.
  • 3. Wynik końcowy. Końcowy wynik odpowiednio zaokrąglony i z właściwą jednostką.
  • 4. Konkluzje, uwagi, wnioski. Pozostawiamy to kreatywności studentów.

T. Suszko (2025, 2026)

cw.chf_01_entalpia-zobojetniania.txt · ostatnio zmienione: przez ts-admin-lab