To jest stara wersja strony!
Spis treści
Ćw. nr 62. Zależność oporności ciał stałych od temperatury
1. Cel ćwiczenia
- Poznanie teorii przewodnictwa elektrycznego ciał stałych.
- Sprawdzenie eksperymentalnych zależności oporności właściwej od temperatury:
a) metali na przykładzie miedzi,
b) półprzewodników na przykładzie germanu,
c) konstantanu.
2. Zagadnienia teoretyczne
- Przewodnictwo elektryczne.
- Klasyczna elektronowa teoria przewodnictwa elektrycznego metali.
- Półprzewodniki samoistne i domieszkowe.
- Przewodnictwo elektryczne półprzewodników.
- Zależność temperaturowa przewodnictwa elektrycznego.
3. Wprowadzenie
Z badań eksperymentalnych materiałów wynika, że wszystkie materiały można podzielić z grubsza na trzy grupy:
- materiały dobrze przewodzące prąd elektryczny i których opór elektryczny rośnie wraz z temperaturą, nazywane przewodnikami,
- materiały znacznie gorzej przewodzące prąd, ale których opór elektryczny maleje ze wzrostem temperatury, nazywane półprzewodnikami,
- materiały bardzo słabo przewodzące prąd, nazywane izolatorami.
3.1 Przewodniki (metale)
Na podstawie teorii elektronowej metali (teorii gazu elektronowego) można wyprowadzić prawa, które zgadzają się z danymi eksperymentalnymi pomiaru oporności metali w funkcji temperatury. Oporność właściwa metali $\varrho$ okazuje się być proporcjonalna do temperatury bezwzględnej lub liniową funkcją temperatury w dowolnej jej skali.
$$\varrho = \varrho_0 + \varrho_0\alpha_m\left(T - T_0 \right)\ ,\tag{62.1}$$
gdzie $\varrho_0$ jest opornością właściwą w obranej temperaturze $T_0$, za którą przyjmuje się zwyczajowo 20°C, a $\alpha_m$ jest współczynnikiem temperaturowym zmiany oporności metalu.

Rys. 62.1. Zależność oporności właściwej od temperatury dla metali.
Oporność właściwą można zastąpić oporem elektrycznym $R$ elementu wykonanego z danego materiału:
$$R = R_0 + R_0\alpha_m\left(T - T_0 \right)\ .\tag{62.2}$$
Współczynnik temperaturowy oporu $\alpha_m$ jest jednym z podstawowych parametrów materiów używanych w elektrotechnice i elektronice.
Ze względu na silnie zdefektowaną strukturę krystaliczną stopy metali są gorszymi przewodnikami niż czyste metale. Czasami miana przewodnictwa z tym związana jest znacznie silniejsza niż powodowana temperaturą i daje się otrzymać takie stopy, których efekt temperaturowy przewodnictwa jest w sumie bardzo nikły. Takim przykłądem jest konstantan – stop wieloskładnikowy zawierający Cu, Ni, Mn, Fe i C. Odznacza się dużym oporem właściwym i małymi współczynnikiem temperaturowym oporu oraz dużą stabilnością tych własności w szerokim zakresie temperatury.
3.2 Półprzewodniki
Inaczej jest w przypadku półprzewodników. W tym przypadku przewodnictwo jest w największym stopniu determinowane przez ilość, a dokładniej konccetrację nośników prądu (elektronów i dziur). Koncetracja nośników natomiast jest związana z temperaturą. Zwiększanie temperatury powoduje „uwalnianie” elektronów będących przywiązanymi w niższej temperaturze do macierzystych atomów. Uwolnione elektrony oraz uwolnione po nich miejsca są nośnikami prądu.
Wraz ze wzrostem temperatury liczba elektronów przewodnictwa zmienia się w przybliżeniu zgodnie z czynnikiem Boltzmana:
$$n \sim e^{\frac{-E_g}{2kT}}\ ,\tag{62.3}$$
gdzie:
$E_g$ – szerokość przerwy energetycznej w półprzewodnikach,
$k$ – stała Boltzmanna,
$T$ – temperatura w kelwinach.
Szerokość przerwy energetycznej $E_g$ jest bardzo ważnym parametrem materiałowym. Mówi o energii, jakiej należy dostarczyć elektronowi walencyjnemu (na przykład na sposób termiczny) by „uwolnić” go, czyli by stał się elektronem przewodnictwa. Jako, że opór elektryczny jest odwrotnie proporcjonalny do koncentracji nośników, to w półprzewodnikach opór elektryczny powinien w przybliżeniu zależeć od temperatury w sposób następujący:
$$ R = R_0 e^{\frac{E_g}{2kT}}\ , \tag{62.4}$$
gdzie $R_0$ jest stałą dla danego opornika o wymiarze oporu, która reprezentuje niejako przewodnictwo w temperaturze 0 K.

Rys. 62.2. Zależność oporu właściwego od temperatury półprzewodnika.
4. Metoda pomiaru i przebieg ćwiczenia
Układ pomiarowy składa się z podgrzewanego naczynia z olejem (tzw. łaźni olejowej z mieszadłem), w którym zanurzone są próbki 4 różnych materiałów (oznaczone literami A, B, C, D), termometru i multimetru.

Rys. 62.4. Zdjęcie układu pomiarowego.
Część eksperymentalna ćwiczenia polega na pomiarze oporu elektrycznego próbek w coraz wyższej temperaturze. Na podstawie rezultatów można określić rodzaj materiału.
4.1 Metal
Jeżeli za $T_0$ w równiu (62.2) przyjmiemy 0°C to równanie to można zapisać następująco w prostszej formie:
$$R = R_0 + R_0\alpha_m T \ .\tag{62.5}$$
Otrzymana eksperymentalnie zależność oporu od temperatury $R = f(T)$, umożliwia wyznaczenie współczynnika $\alpha_m$, który jest współczynnikiem kierunkowym $a$ otrzymanej prostej $y = ax + b$ podzielonym przez parametr $b$ tej prostej.
4.2 Półprzewodnik
Po zlogarytmowaniu równania (62.4) otrzymujemy:
$$\ln(R) = \ln(R_0) + \frac{E_g}{2k}\frac{1}{T}\ . \tag{62.6}$$
Tak więc logarytm oporu powinien linowo narastać wraz z odwrotnością temperatury bezwzględnej ($y = b+ax$). Wykres powyższej zależności obrazuje rys. 62.3.

Rys. 62.3. Wykres zależności $\ln(R)$ od $1/T$ dla półprzewodnika.
Wykreślenie zależności $\ln(R) = f\left( \frac{1}{T} \right) $ oraz dokonanie regresji liniowej umożliwia wyznaczenie ze współczynnika kierunkowego $a = \frac{E_g}{2 k}$ wartości przerwy energetycznej $E_g$: $$ E_g = 2 k a\ . \tag{62.7}$$
4.3 Przebieg ćwiczenia
- Zmierzyć opór badanych próbek w temperaturze początkowej (próbkę C można pominąć). Należy zwrócić uwagę na jednostki, gdyż miernik automatycznie dobiera odpowiedni zakres pomiarowy.
- Uruchomić mieszadło wciskając wszystkie przyciski znajdujące się pod płytą grzewczą, a za pomocą autotransformatora ustawić odpowiednią prędkość obrotów (suwak „C” powinien znajdować się w pozycji 50-70%).
- Co ok. 5° C dokonać pomiaru rezystancji próbek. Na czas wykonywania pomiarów zatrzymać mieszadło (suwak „C” ustawić w pozycji 0).
- Wyniki zapisać w tabeli (Tab. 62.1).
- Na podstawie uzyskanych wyników zidentyfikować badane materiały (konstantan, german, miedź).
5. Opracowanie wyników
- Sporządzić wykresy zależności $R = f (T)$ dla wszystkich próbek. Niepewność pomiaru $\delta R $ obliczyć zgodnie ze specyfikacją techniczną miernika znajdującego się przy stanowisku (Rys.62.5)
- Z charakteru zmian określić, który z przewodników odpowiada określonemu rodzajowi przewodnictwa.
- Dla przewodnika:
- Wyznaczyć z wykresu $R = f (T)$ wartość $R_0$ czyli rezystancję przy $T_0 = 0\,^\circ\mbox{C}$).
- Obliczyć $$\alpha_m = \frac{\Delta R}{R_0 \Delta t}$$
- Dla półprzewodnika:
- Sporządzić wykres zależności: $$\ln(R) = f \left( \frac{1}{T}\right)$$, wcześniej przygotowując sobie tabelę z potrzebnymi danymi (Tab. 62.2).
- Obliczyć z wykresu (z regresji liniowej) współczynnik kierunkowy, czyli stałą materiałową $a = \frac{E_g}{2 k}$,
- Obliczyć energię aktywacji $E_g$. Jej wartość podać w dżulach i w elektronowoltach.
- Oszacować niepewności wyznaczenia stałych materiałowych $\delta\alpha_m$ i $\delta E_g$
Uwaga. Należy pamiętać o stosowaniu właściwych skal temperatury.
6. Wzory tabel
| Tabela 62.1. Wyniki pomiaru oporu elektrycznego próbek A, B, D w funkcji temperatury |
|||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| A | B | D | |||||
| $t$ | $R$ | $\delta R$ | $R$ | $\delta R$ | $R$ | $\delta R$ | |
| Lp. | $\mathrm{[^\circ C]}$ | $\mathrm{[\Omega]}$ | |||||
| 1 | |||||||
| 2 | |||||||
| 3 | |||||||
| 4 | |||||||
| 5 | |||||||
| 6 | |||||||
| 7 | |||||||
| 8 | |||||||
| 9 | |||||||
| 10 | |||||||
| Tabela 62.2. Dane do sporządzenia wykresu $\ln R = f\left(\frac{1}{T}\right)$ dla Ge |
||
|---|---|---|
| $\frac{1}{T}$ | $\ln R$ | |
| Lp. | $\mathrm{\left[\frac{1}{K}\right]}$ | $\mathrm{[\ ]}$ |
| 1 | ||
| 2 | ||
| 3 | ||
| 4 | ||
| 5 | ||
| 6 | ||
| 7 | ||
| 8 | ||
| 9 | ||
| 10 | ||

Rys.62.5. Fragment instrukcji miernika cyfrowego PeakTech 3340 przedstawiający zakresy i dokładności pomiaru oporu elekrycznego.
T. Suszko (2018, 2025)
