cw._nr_62._zaleznosc_opornosci_cial_stalych_od_temperatury

To jest stara wersja strony!


Ćw. nr 62. Zależność oporności ciał stałych od temperatury

1. Cel ćwiczenia

  1. Poznanie teorii przewodnictwa elektrycznego ciał stałych.
  2. Sprawdzenie eksperymentalnych zależności oporności właściwej od temperatury:
    a) metali na przykładzie miedzi,
    b) półprzewodników na przykładzie germanu,
    c) konstantanu.

2. Zagadnienia teoretyczne

  1. Przewodnictwo elektryczne.
  2. Klasyczna elektronowa teoria przewodnictwa elektrycznego metali.
  3. Półprzewodniki samoistne i domieszkowe.
  4. Przewodnictwo elektryczne półprzewodników.
  5. Zależność temperaturowa przewodnictwa elektrycznego.

3. Wprowadzenie

Z badań eksperymentalnych materiałów wynika, że wszystkie materiały można podzielić z grubsza na trzy grupy:

  • materiały dobrze przewodzące prąd elektryczny i których opór elektryczny rośnie wraz z temperaturą, nazywane przewodnikami,
  • materiały znacznie gorzej przewodzące prąd, ale których opór elektryczny maleje ze wzrostem temperatury, nazywane półprzewodnikami,
  • materiały bardzo słabo przewodzące prąd, nazywane izolatorami.

3.1 Przewodniki (metale)

Na podstawie teorii elektronowej metali (teorii gazu elektronowego) można wyprowadzić prawa, które zgadzają się z danymi eksperymentalnymi pomiaru oporności metali w funkcji temperatury. Oporność właściwa metali $\varrho$ okazuje się być proporcjonalna do temperatury bezwzględnej lub liniową funkcją temperatury w dowolnej jej skali.

$$\varrho = \varrho_0 + \varrho_0\alpha_m\left(T - T_0 \right)\ ,\tag{62.1}$$

gdzie $\varrho_0$ jest opornością właściwą w obranej temperaturze $T_0$, za którą przyjmuje się zwyczajowo 20°C, a $\alpha_m$ jest współczynnikiem temperaturowym zmiany oporności metalu.

Oporność właściwą można zastąpić oporem elektrycznym $R$ elementu wykonanego z danego materiału:

$$R = R_0 + R_0\alpha_m\left(T - T_0 \right)\ .\tag{62.2}$$

Współczynnik temperaturowy oporu $\alpha_m$ jest jednym z podstawowych parametrów materiałów używanych w elektrotechnice i elektronice.

:!: Ze względu na silnie zdefektowaną strukturę krystaliczną stopy metali są gorszymi przewodnikami niż czyste metale. Czasami miana przewodnictwa z tym związana jest znacznie silniejsza niż powodowana temperaturą i daje się otrzymać takie stopy, których efekt temperaturowy przewodnictwa jest w sumie bardzo nikły. Takim przykłądem jest konstantan – stop wieloskładnikowy zawierający Cu, Ni, Mn, Fe i C. Odznacza się dużym oporem właściwym i małymi współczynnikiem temperaturowym oporu oraz dużą stabilnością tych własności w szerokim zakresie temperatury.

3.2 Półprzewodniki

Inaczej jest w przypadku półprzewodników. W tym przypadku przewodnictwo jest w największym stopniu determinowane przez ilość, a dokładniej koncentrację nośników prądu (elektronów i dziur). Koncentracja nośników natomiast jest związana z temperaturą. Zwiększanie temperatury powoduje „uwalnianie” elektronów będących przywiązanymi w niższej temperaturze do macierzystych atomów. Uwolnione elektrony oraz uwolnione po nich miejsca są nośnikami prądu.

Wraz ze wzrostem temperatury liczba elektronów przewodnictwa zmienia się w przybliżeniu zgodnie z czynnikiem Boltzmana:

$$n \sim e^{\frac{-E_g}{2kT}}\ ,\tag{62.3}$$

gdzie: $E_g$ – szerokość przerwy energetycznej w półprzewodnikach, $k$ – stała Boltzmanna, $T$ – temperatura w kelwinach.

Szerokość przerwy energetycznej $E_g$ jest bardzo ważnym parametrem materiałowym. Mówi o energii, jakiej należy dostarczyć elektronowi walencyjnemu (na przykład na sposób termiczny), by „uwolnić” go, czyli by stał się elektronem przewodnictwa. Jako że opór elektryczny jest odwrotnie proporcjonalny do koncentracji nośników, to w półprzewodnikach opór elektryczny powinien w przybliżeniu zależeć od temperatury w sposób następujący:

$$ R = R_0\, e^{\frac{E_g}{2kT}}\ , \tag{62.4}$$

gdzie $R_0$ jest stałą dla danego opornika o wymiarze oporu, która reprezentuje niejako przewodnictwo w temperaturze 0 K.

4. Metoda pomiaru i przebieg ćwiczenia

Układ pomiarowy składa się z podgrzewanego naczynia z olejem (tzw. łaźni olejowej z mieszadłem), w którym zanurzone są próbki 4 różnych materiałów (oznaczone literami A, B, C, D), termometru i multimetru.


Rys. 62.1. Zdjęcie układu pomiarowego.

Część eksperymentalna ćwiczenia polega na pomiarze oporu elektrycznego próbek w coraz wyższej temperaturze. Na podstawie rezultatów można określić rodzaj materiału.

4.1 Metal

Jeżeli za $T_0$ w równiu (62.2) przyjmiemy 0°C to równanie to można zapisać następująco w prostszej formie:

$$R = R_0 + R_0\alpha_m T \ .\tag{62.5}$$

Otrzymana eksperymentalnie zależność oporu od temperatury $R = f(T)$, umożliwia wyznaczenie współczynnika $\alpha_m$, który jest współczynnikiem kierunkowym $a$ otrzymanej prostej $y = ax + b$ podzielonym przez parametr $b$ tej prostej.

4.2 Półprzewodnik

Po zlogarytmowaniu równania (62.4) otrzymujemy:

$$\ln(R) = \ln(R_0) + \frac{E_g}{2k}\frac{1}{T}\ . \tag{62.6}$$

Tak więc logarytm oporu powinien linowo narastać wraz z odwrotnością temperatury bezwzględnej ($y = b+ax$).

Wykreślenie zależności $\ln(R) = f\left( \frac{1}{T} \right) $ oraz dokonanie regresji liniowej umożliwia wyznaczenie ze współczynnika kierunkowego $a = E_g/(2 k)$ wartości przerwy energetycznej $E_g$: $$ E_g = 2 k a\ . \tag{62.7}$$

$$ f = \frac{d^2-a^2}{4d} \qquad \left(\frac{a+b}{c+d}\right) $$

4.3 Przebieg ćwiczenia

  1. Zmierzyć opór badanych próbek w temperaturze początkowej (próbkę C można pominąć). Należy zwrócić uwagę na jednostki, gdyż miernik automatycznie dobiera odpowiedni zakres pomiarowy.
  2. Uruchomić mieszadło wciskając wszystkie przyciski znajdujące się pod płytą grzewczą, a za pomocą autotransformatora ustawić odpowiednią prędkość obrotów (suwak „C” powinien znajdować się w pozycji 50-70%).
  3. Co ok. 5° C dokonać pomiaru rezystancji próbek. Na czas wykonywania pomiarów zatrzymać mieszadło (suwak „C” ustawić w pozycji 0).
  4. Wyniki zapisać w tabeli (Tab. 62.1).
  5. Na podstawie uzyskanych wyników zidentyfikować badane materiały (konstantan, german, miedź).

5. Opracowanie wyników

  1. Sporządzić wykresy zależności $R = f (T)$ dla wszystkich próbek. Niepewność pomiaru $\delta R $ obliczyć zgodnie ze specyfikacją techniczną miernika znajdującego się przy stanowisku (Rys.62.2)
  2. Z charakteru zmian określić, który z przewodników odpowiada określonemu rodzajowi przewodnictwa.
  3. Dla przewodnika:
    1. Wyznaczyć z wykresu $R = f (T)$ wartość $R_0$ czyli rezystancję przy $T_0 = 0\,^\circ\mbox{C}$).
    2. Obliczyć wartość współczynnika temperaturowego oporu $$\alpha_m = \Delta R/R_0 \Delta t}$$
    3. Oszacować niepewność $\delta\alpha_m$ współczynnika temperaturowego oporu.
  4. Dla półprzewodnika:
    1. Sporządzić wykres zależności: $$\ln(R) = f \left( \frac{1}{T} \right) \ ,$$ wcześniej przygotowując sobie tabelę z potrzebnymi danymi (Tab. 62.2). Wyrażenia $ \delta T/T^2$ i $\delta R/R$ są odpowiednio wyrażeniami na niepewność odwrotności temperatury bezwzględnej i na niepewność logarytmu naturalnego z oporu $R$.
    2. Obliczyć z wykresu (z regresji liniowej) współczynnik kierunkowy, czyli stałą materiałową $a = E_g/(2 k)$,
    3. Obliczyć energię aktywacji $E_g$. Jej wartość podać w dżulach i w elektronowoltach.
    4. Oszacować niepewności wyznaczenia stałych materiałowych $\delta\alpha_m$ i $\delta E_g$

:!: Uwaga. Należy pamiętać o stosowaniu właściwych skal temperatury.

6. Wzory tabel

Tabela 62.1. Wyniki pomiaru oporu elektrycznego
próbek A, B, D w funkcji temperatury
A B D
$t$ $R$ $\delta R$ $R$ $\delta R$ $R$ $\delta R$
Lp. $\mathrm{[^\circ C]}$ $\mathrm{[\Omega]}$
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

Tabela 62.2. Dane do sporządzenia
wykresu $\ln R = f\left(\frac{1}{T}\right)$ dla Ge
$\frac{1}{T} \pm \frac{\delta T}{T^2}$ $\ln R \pm \frac{\delta R}{R}$
Lp. $\mathrm{\left[\frac{1}{K}\right]}$ $\mathrm{[\ ]}$
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10


Rys.62.2. Fragment instrukcji miernika cyfrowego PeakTech 3340 przedstawiający zakresy i dokładności pomiaru oporu elekrycznego.

T. Suszko (2018, 2025)

cw._nr_62._zaleznosc_opornosci_cial_stalych_od_temperatury.1791870610.txt.gz · ostatnio zmienione: przez ts-admin-lab