cw_27_indukcja_ziemskiego_pola_magnetycznego

To jest stara wersja strony!


Ćw. 27. Pomiar składowej poziomej wektora indukcji magnetycznej pola ziemskiego


1. Cel ćwiczenia

  • Celem ćwiczenia jest wyznaczenie składowej poziomej wektora indukcji ziemskiego pola magnetycznego metodą polegającą na porównaniu jej z indukcją pola wytwarzanego przez cewkę z prądem.


2. Zagadnienia

  • Ziemskie pole magnetyczne. Deklinacja i inklinacja.
  • Pole magnetyczne prostoliniowego i kołowego przewodnika z prądem.


3. Wprowadzenie

3.1 Pole magnetyczne cewki i cewek Helmholtza

Indukcja pola magnetycznego $B$ w środku kołowego przewodnika obwodu z prądem wyraża się wzorem:

$$ B = \mu_0\frac{I}{d}\ ,$$

gdzie:
– $I$ jest natężeniem prądu, – $d$ jest średnicą koła a – $\mu_0 = 4\pi\cdot 10^{-7}\ \mathrm{\frac{N}{A^2}}$ jest tak zwaną przenikalnością magnetyczną próżni.

Jeżeli przewodnik utworzony jest z ciasno nawiniętych przy sobie $n$ zwojów, to powyższe wyrażenie przyjmuje postać:

$$ B = \mu_0\frac{n I}{d}\ . \tag{27.1}$$

Kierunek indukcji pola (jest to wielkość wektorowa) pokrywa się z osią koła przewodnika. W tym kierunku też ustawiać się będzie igła magnetyczna, jeśli tylko nie będzie żadnego zewnętrznego pola magnetycznego lub gdy to pole będzie nieporównywalnie słabsze. Poza centralnym punktem pole będzie miało inny kierunek i wartość.

Ciekawym układem jest zestaw dwóch cewek o odpowiednio dobranej średnicy i odległości między cewkami tak, że duży jest obszar w centralnej części układu, gdzie pole magnetyczne jest jednorodne. W układzie Helmholtza indukcja wyraża się wzorem:

$$ B = \sqrt{\frac{64}{125}}\mu_0\frac{n I}{d}\approx 0{,}71554\,\mu_0\frac{n I}{d}\ . \tag{27.2}$$

Jak widzimy wzory (27.1) i (27.2) są podobne i różnią się jedynie czynnikiem przed ułamkiem.

4. Opis eksperymentu

4.1 Metoda pomiaru

W ćwiczeniu używać będziemy igły magnetycznej, na którą działa ziemskie pole magnetyczne oraz pole dodatkowe wytworzone przez cewki z prądem elektrycznym. W takim przypadku igła będzie się ustawiała w kierunku pola wypadkowego, czyli sumy wektorowej indukcji pola wytwarzanego przez przewodnik i pola ziemskiego.


Rys. 1. Układ pomiarowy.

Wykorzystamy ustawienie, w którym pole wytwarzane przez przewodnik będzie prostopadłe do ziemskiego pola magnetycznego. Gdy prąd nie będzie płynął igła ustawi się prostopadle do osi cewek, a przy bardzo dużym płynącym prądzie igła ustawi się w osi cewek. W przypadku, gdy indukcja ziemskiego pola będzie równa co do wartości indukcji pola wytwarzanego przez przewodnik, igła ustawi się pod kątem 45°. Ogólnie tangens kąta ustawienia igły $\alpha$ będzie spełniał relację:

$$ \tan\alpha = \frac{B_\mathrm{przewodnika}}{B_\mathrm{ziemske}}\ .$$

Po przekształceniu powyższego równania i połączeniu z równaniem (27.1) otrzymujemy:

$$ \tan\alpha = \frac{\mu_0\, n}{d\, B_\mathrm{z}}\, I\ \tag{27.3}\ .$$

W przypadku cewek Helmholtza podobnie:

$$ \tan\alpha = \sqrt{\frac{64}{125}} \frac{\mu_0\, n}{d\, B_\mathrm{z}} \, I\ . \tag{27.4} $$

Tangens kąta wychylenia igły jest więc proporcjonalny do natężenia prądu w przewodniku, a współczynnik proporcjonalności zależny jest od indukcji ziemskiego pola magnetycznego. Natężenie prądu możemy uznać za dodatnie lub ujemne w zależności od jego kierunku i tak samo będzie z kątami i ich tangensami, które mogą przyjmować dodatnie lub ujemne wartości.

:!: Uwaga. W rozważaniach przyjęliśmy milcząco, że ziemskie pole magnetyczne ma kierunek poziomy (patrz hasło inklinacja) co prawdą nie jest. Tak więc w sposób opisany w tej instrukcji obliczyć możemy jedynie składową poziomą indukcji pola magnetycznego.

Metoda pomiaru opiera się na wykorzystaniu zależności (27.3) lub (27.4) i będzie polegać na pomiarach kąta wychylenia $\alpha$ igły przy zadanym, zmierzonym natężeniu prądu $I$. Po wykonaniu pomiarów wykonany zostanie wykres $y(x)$, gdzie $y = \tan\alpha$, a $x = I$.

Wg zależności (27.3) i (27.4), wykres powinien przedstawiać proporcję $y = ax$. Współczynnik proporcjonalności $a$ odczytany zostanie z wykresu lub obliczony wg wzorów na regresję liniową. Mając tak wyznaczony parametr $a$ możemy obliczyć wartość indukcji ziemskiego pola magnetycznego.

$$ a = \frac{\mu_0\, n}{d\, B_\mathrm{z}} \quad \Rightarrow \quad B_\mathrm{z} = \frac{\mu_0\, n}{d\, a}\ . \tag{27.5}$$

W przypadku zastosowania cewek Helmholtza

$$ a = \sqrt{\frac{64}{125}}\frac{\mu_0\, n}{d\, B_\mathrm{z}} \quad \Rightarrow \quad B_\mathrm{z} = \sqrt{\frac{64}{125}}\frac{\mu_0\, n}{d\, a}\ . \tag{27.6}$$

:!: Trzeba pamiętać, że należy się liczyć z niedokładnością początkowego ustawienia igły magnetycznej, więc wspomniana proporcja może przyjąć charakter zależności liniowej:

$$ y = ax + b $$ $$ \tan\alpha = aI + \tan\alpha_0\ , \tag{27.7}$$

gdzie $\alpha_0$ jest kątem ustawienia igły przy zerowym natężeniu prądu (błędem ustawienia początkowego kąta przewodnika kołowego względem pola ziemskiego).

5. Przebieg eksperymentu

5.1 Przygotowanie stanowiska

  1. Ustawić uzwojenie kołowe w płaszczyźnie południka magnetycznego, tzn. w jednej płaszczyźnie z igłą magnetyczną. Igła powinna wskazywać 0°.
  2. Podłączyć zasilacz i sprawdzić zakres wartości natężenia prądu, dla którego kąty wychylenia igły zawarte są pomiędzy 10 a 70°. Dla kątów spoza tego zakresu możemy mieć do czynienia ze sporymi błędami związanymi ze znaczną różnicą między natężeniem ziemskiego pola magnetycznego i pola wytwarzanego przez przewodnik.

5.2 Przeprowadzenie pomiarów

  1. Znaleźć informację o ilości zwojów. Wartość zanotować.
    $ n = \mbox{____}\ .$
  2. Zmierzyć linijką średnicę uzwojenia kołowego oraz oszacować niepewność tego pomiaru. Wynik zapisać.
    $ d = \mbox{____} \pm \mbox{____}\ \mathrm{mm}\ .$
  3. Zmierzyć kąt wychylenia igły przy co najmniej dziesięciu wartościach natężenia prądu (po 5 dla obydwu kierunków). Wyniki zapisywać w tabeli (Tab. 1).
  4. Oszacować niepewność pomiaru kąta $\delta\alpha$ oraz określić niepewność pomiaru natężenia prądu (z instrukcji obsługi przyrządu). Informacje zapisać.
    • $\delta\alpha = \mbox{_______}\ \mathrm{°} = \mbox{_______}\ \mathrm{rad}$
    • $\delta I = \mbox{_______}\ $.

6. Opracowanie wyników

  1. Na podstawie tabeli pomiarowej (Tab. 1) przygotować tabelę danych (Tab. 2) do wykonania wykresu zależności (27.4): $$ y = ax + b $$ $$ \tan(\alpha) = aI + \tan\alpha_0\ .$$
  2. Niepewność pomiaru natężenia prądu obliczyć wg instrukcji amperomierza, a niepewność tangensa kąta wychylenia wg poniższego wzoru, pamiętając by $\delta \alpha$ wstawić w radianach $$ \delta (\tan\alpha) = \frac{\delta \alpha}{\sin\alpha\ \cos\alpha}.$$
  3. Wykonać wykres $y(x)$ zaznaczając też pola błędów. Odpowiednio dobrać skalę, opisać osie. Wykres, jak podpowiada teoria, powinien być liniowy.
  4. Współczynnik kierunkowy prostej wyznaczyć albo graficznie albo stosując regresję liniową ("Poglądowe wprowadzenie..."). Można posłużyć się kalkulatorem naukowym lub którymś z programów matematycznych (GeoGebra, Octave, arkusz kalkulacyjny itp).
  5. Mając współczynnik kierunkowy wyznaczyć wartość indukcji ziemskiego pola magnetycznego $B_\mathrm{z}$ wg wzorów (27.3) lub (27.4) w zależności od zastosowanego układu cewek.
  6. Niepewność pomiarową $\delta B_\mathrm{z}$ wyznaczyć biorąc pod uwagę statystyczną niepewność wyznaczenia współczynnika kierunkowego prostej oraz niepewność pomiaru średnicy cewki $\delta d$

    $$\delta B_\mathrm{z} = B_\mathrm{z} \left( \frac{\delta d}{d} + \frac{\delta a}{a}\right) \ .$$

6.1 Zawartość sprawozdania

Sprawozdanie można napisać ręcznie lub przy użyciu edytora tekstu, choć ten drugi sposób wcale nie jest mniej pracochłonny, zwłaszcza jeśli nie ma się wprawy. Konieczna zawartość:

  1. Tabelka identyfikacyjna studenta.
  2. Opis doświadczenia. Krótkie określenie celu ćwiczenia, opisu metody wraz ze schematycznym rysunkiem układu pomiarowego. Nie powinno to zająć więcej niż stronę tekstu wraz z rysunkami. Ten punkt nie może być powtórzeniem teorii do ćwiczenia opisanej w instrukcji, a co najwyżej jest skrótem z twórczym wkładem studenta.
  3. Pomiary bezpośrednie i ich dokładność. W tym punkcie krótko opisujemy mierzone bezpośrednio wielkości, użyte przyrządy i określamy niepewności tych pomiarów. Pomiar niektórych wielkości obarczony jest stałą niepewnością, a niektórych może być określony na przykład jako pewien procent mierzonej wielkości.
  4. Tabela pomiarowa.
  5. Tabele danych.
  6. Przykłady obliczeń. Podać przykładowe podstawienia by prowadzący ćwiczenia miał możliwość sprawdzenia poprawności obliczeń, użytych jednostek itp.
  7. Wykres. Wykres zależności $\tan(\alpha)$ od natężenia prądu $I$. Dane pomiarowe naniesione jako punkty z ewentualnym polem błędu (jeśli skala wykresu na to pozwala) oraz prosta regresji.
  8. Rachunek niepewności. Przykłady obliczeń i końcowa wartość niepewności.
  9. Wynik końcowy. Wynik końcowy podany w standardowej formie, odpowiednio zaokrąglony, z jednostką.
  10. Uwagi i wnioski. Otrzymaną wartość indukcji pola można porównać z danymi prezentowanymi w innych źródłach albo z pomiarem wykonanym choćby smartfonem. Można też skorzystać z kalkulatora składowych ziemskiego pola magnetycznego: https://www.ngdc.noaa.gov/geomag/magfield.shtml . Potrzebne współrzędne znajdą studenci choćby tu: http://astronomia.zagan.pl/art/wspolrzedne.html
  11. Można dodać uwagi dotyczące możliwości poprawienia dokładności pomiarów. Może wskazanie dodatkowych czynników, nieopisywanych w instrukcji, które mogły powodować błędy w wyznaczaniu wartości poszukiwanej wielkości itp.


7. Wzory tabel

Tabela. 1. Dane pomiarowe
Lp. $I\ \mathrm{[A]}$ $\alpha\ \mathrm{[^\circ]}$
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Tabela 2. Tabela danych
do wykonania wykresu
Lp. $I\ \mathrm{[A]}$
$x$
$\delta(I)\ \mathrm{[A]}$ $\tan(\alpha)$
$y$
$\delta (\tan\alpha)$
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

T. Suszko (2019)

cw_27_indukcja_ziemskiego_pola_magnetycznego.1739531884.txt.gz · ostatnio zmienione: przez ts