Spis treści
Ćw. 27. Pomiar składowej poziomej natężenia magnetycznego pola ziemskiego
** Instrukcja na razie bez rysunków**
1. Cel ćwiczenia
- Celem ćwiczenia jest wyznaczenie składowej poziomej natężenia magnetycznego pola ziemskiego metodą polegającą na porównaniu jej z natężeniem pola magnetycznego wytwarzanego przez cewkę z prądem.
2. Zagadnienia
- Ziemskie pole magnetyczne. Deklinacja i inkinacja.
- Pole magnetyczne prostoliniowego i kołowego przewodnika z prądem
3. Wprowadzenie
3.1 Pole magnetyczne cewki i cewek Helmholtza
Natężenie pola magnetycznego w środku kołowego przewodnika obwodu z prądem wyraża się wzorem:
$$ H = \frac{I}{d}\ ,$$
gdzie $I$ jest natężeniem prądu a $d$ jest średnicą koła.
Jeżeli taki przewodnik utworzony jest z ciasno nawiniętych przy sobie $n$ zwojów to powyższe wyrażenie przyjmuje następującą postać:
$$ H = \frac{n I}{d}\ , \tag{27.1}$$
Kierunek natężenia pola (jest to wielkość wektorowa) pokrywa się z osią koła przewodnika. W tym kierunku też ustawiać się będzie igła magnetyczna jeśli tylko nie będzie żadnego zewnętrznego pola magnetycznego lub gdy to pole będzie nieporównywalnie słabsze. Poza centralnym punktem pole będzie miało inny kierunek i wartość.
Ciekawym układem jest zestaw dwóch cewek o odpowiednio dobranej średnicy i odległości między cewkami tak, że dość duży jest obszar w centralnej części układu gdzie pole magnetyczne jest jednorodne. W układzie Helmholtza natężenie tego pola wyraża się wzorem:
$$ H = \frac{16}{\sqrt{125}}\frac{n I}{d}\approx 1{,}4311\frac{n I}{d}\ , \tag{27.2}$$
Jak widzimy obydwa powyższe wzory są podobne i różnią się jedynie czynnikiem przed ułamkiem.
4. Opis eksperymentu
4.1 Metoda pomiaru
W ćwiczeniu używać będziemy igły magnetycznej, na którą będzie działało ziemskie pole magnetyczne oraz pole dodatkowe wytworzone przez cewki (lub cewki) z płynącym prądem elektrycznym. W takim przypadku igła będzie się ustawiała w kierunku pola wypadkowego czyli sumy wektorowej natężenia pola wytwarzanego przez przewodnik i pola ziemskiego.
Wykorzystamy ustawienie, w którym pole wytwarzane przez przewodnik będzie prostopadłe do ziemskiego pola magnetycznego. Gdy prąd nie będzie płynął przez przewodnik igła powinna się ustawić prostopadle do osi cewek a przy bardzo dużym płynącym prądzie igła powinna się ustawiać w osi cewek. Natomiast w przypadku gdy natężenie ziemskiego pola będzie równe co do wartości natężeniu pola wytwarzanego przez przewodnik igła ustawi się pod kątem 45°. Ogólnie kąt ustawienia igły $\alpha$ będzie spełniał relację:
$$ \tan\alpha = \frac{H_\mathrm{przewodnika}}{H_\mathrm{ziemske}}$$
Po przekształceniu i połączeniu z równaniem 27.1 otrzymujemy
$$ \tan\alpha = \frac{n}{d\, H_\mathrm{z}}\, I\ . \tag{27.3} $$
Natomiast w przypadku cewek Helmholtza podobnie:
$$ \tan\alpha = \frac{16}{\sqrt{125}}\frac{n}{d\, H_\mathrm{z}}\, I\ . \tag{27.4} $$
Tangens kąta wychylenia igły jest proporcjonalny do natężenia prądu w przewodniku a współczynnik proporcjonalności zależny jest od natężenia ziemskiego pola magnetycznego. Natężenie prądu możemy uznać za dodatnie lub ujemne w zależności od jego kierunku i tak samo będzie z kątami i ich tangensami, które mogą przyjmować dodatnie lub ujemne wartości.
Uwaga. W rozważaniach przyjęliśmy milcząco, że natężenie ziemskiego pola magnetycznego ma kierunek poziomy (patrz hasło inklinacja) co prawdą nie jest. Tak więc w sposób opisany w tej instrukcji obliczyć możemy jedynie składową poziomą natężenia pola magnetycznego.
Metoda pomiaru opiera się na wykorzystaniu zależności 27.3 lub 27.4 i będzie polegać na pomiarach kąta wychylenia $\alpha$ igły przy zadanym, zmierzonym natężeniu prądu $I$. Po wykonaniu pomiarów wykonany zostanie wykres $y(x)$, gdzie $y = \tan\alpha$, a $x = I$.
Wg zależności 27.3 i 27.4 , wykres powinien przedstawiać proporcję $y = ax$. Współczynnik proporcjonalności $a$ odczytany zostanie z wykresu lub obliczony wg wzorów na regresję liniową. Mając tak wyznaczony parametr $a$ możemy obliczyć natężenie ziemskiego pola magnetycznego.
$$ a = \frac{n}{d\ H_\mathrm{z}} \quad \Rightarrow \quad H_\mathrm{z} = \frac{n}{d\ a}\ . \tag{27.5}$$
W przypadku zastosowania cewek Helmholtza
$$ a = \frac{16}{\sqrt{125}}\frac{n}{d\ H_\mathrm{z}} \quad \Rightarrow \quad H_\mathrm{z} = \frac{16}{\sqrt{125}}\frac{n}{d\ a}\ . \tag{27.6}$$
Pamiętać należy, że należy się liczyć z niedokładnością początkowego ustawienia igły magnetycznej więc wspomniana proporcja może przyjąć charakter zależności liniowej
$$ y = ax + b $$ $$ \tan\alpha = aI + \tan\alpha_0\ , \tag{27.7}$$
gdzie $\alpha_0$ jest kątem ustawienia igły przy zerowym natężeniu prądu (błędem ustawienia początkowego kąta przewodnika kołowego względem pola ziemskiego).
5. Przebieg eksperymentu
5.1 Przygotowanie stanowiska
- Ustawić uzwojenie kołowe w płaszczyźnie południka magnetycznego, tzn. w jednej płaszczyźnie z igłą magnetyczną. Igła powinna wskazywać 0°.
- Podłączyć zasilacz i sprawdzić zakres wartości natężenia prądu dla którego kąty wychylenia igły zawarte są pomiędzy 10 a 70°. Dla kątów spoza tego zakresu możemy mieć do czynienia ze sporymi błędami związanymi znaczną różnicą między natężeniem ziemskiego pola magnetycznego i pola wytwarzanego przez przewodnik.
5.2 Przeprowadzenie pomiarów
- Znaleźć informację o ilości zwojów. Wartość zanotować.
$ n = \mbox{____}\ .$ - Zmierzyć linijką średnicę uzwojenia kołowego oraz oszacować niepewność tego pomiaru. Wynik zapisać.
$ d = \mbox{____} \pm \mbox{____}\ \mathrm{mm}\ .$ - Zmierzyć kąt wychylenia igły przy co najmniej dziesięciu wartościach natężenia prądu (po 5 dla obydwu kierunków). Wyniki zapisywać w tabeli (Tab. 1).
- Oszacować niepewność pomiaru kąta %\delta\alpha% oraz określić niepewność pomiaru natężenia prądu (z instrukcji obsługi przyrządu). Informacje zapisać.
- $\delta\alpha = \mbox{_______}\ \mathrm{°} = \mbox{_______}\ \mathrm{rad}$
- $\delta I = \mbox{_______}\ $.
6. Opracowanie wyników
- Na podstawie tabeli pomiarowej (Tab. 1) przygotować tabelę danych (Tab. 2) do wykonania wykresu zależności 27.4: $$ y = ax + b $$ $$ \tan(\alpha) = aI + \tan\alpha_0\ .$$
- Niepewność pomiaru natężenia prądu obliczyć wg instrukcji amperomierza a niepewność tangensa kąta wychylenia wg poniższego wzoru pamiętając by $\delta \alpha$ wstawić w radianach $$ \delta (\tan\alpha) = \frac{\delta \alpha}{\sin\alpha\ \cos\alpha}$$
- Wykonać wykres $y(x)$ zaznaczając też pola błędów. Odpowiednio dobrać skalę, opisać osie. Wykres, jak podpowiada teoria, powinien być liniowy.
- Współczynnik kierunkowy prostej wyznaczyć albo graficznie albo stosując regresję liniową ("Poglądowe wprowadzenie..."). Można posłużyć się kalkulatorem naukowym lub którymś z programów matematycznych (GeoGebra, Octave, arkusz kalkulacyjny itp).
- Mając współczynnik kierunkowy wyznaczyć natężenie ziemskiego pola magnetycznego $H_\mathrm{z}$ wg wzorów 27.3 lub 27.3a w zależności od zastosowanego układu cewek.
- Niepewność pomiarową $\delta H_\mathrm{z}$ wyznaczyć biorąc pod uwagę statystyczną niepewność wyznaczenia współczynnika kierunkowego prostej oraz niepewność pomiaru średnicy cewki $\delta d$
$$\delta H_\mathrm{z} = H_\mathrm{z} \left( \frac{\delta d}{d} + \frac{\delta a}{a}\right) \ .$$
6.1 Zawartość sprawozdania
Sprawozdanie można napisać ręcznie lub przy użyciu edytora tekstu choć ten drugi sposób wcale nie jest mniej pracochłonny, zwłaszcza jeśli nie ma się wprawy. Konieczna zawartość:
- Tabelka identyfikacyjna studenta.
- Opis doświadczenia. Krótkie określenie celu ćwiczenia, opisu metody wraz ze schematycznym rysunkiem układu pomiarowego. Nie powinno to zająć więcej niż stronę tekstu wraz z rysunkami. Ten punkt nie może być powtórzeniem teorii do ćwiczenia opisanej w instrukcji a co najwyżej jest skrótem z twórczym wkładem studenta.
- Pomiary bezpośrednie i ich dokładność. W tym punkcie krótko opisujemy mierzone bezpośrednio wielkości, użyte przyrządy i określamy niepewności tych pomiarów. Pomiar niektórych wielkości obarczony jest stałą niepewnością a niektórych może być określony na przykład jako pewien procent mierzonej wielkości.
- Tabela pomiarowa.
- Tabele danych.
- Przykłady obliczeń. Podać przykładowe podstawienia by prowadzący ćwiczenia miał możliwość sprawdzenia poprawności obliczeń, użytych jednostek itp.
- Wykres. Wykres zależności $\tan(\alpha)$ od natężenia prądu $I$. Dane pomiarowe naniesione jako punkty z ewentualnym polem błędu (jeśli skala wykresu na to pozwala) oraz prosta regresji.
- Rachunek niepewności. Przykłady obliczeń i końcowa wartość niepewności
- Wynik końcowy. Wynik końcowy podany w standardowej formie, odpowiednio zaokrąglony, z jednostką.
- Uwagi i wnioski. Otrzymaną wartość natężenia pola można porównać z danymi prezentowanymi w innych źródłach albo z pomiarem wykonanym choćby smartfonem. Pamiętać należy przy tym, że czujniki czujniki pola magnetycznego są zwykle wyskalowane w teslach - jednostkach indukcji magnetycznej $B$. W naszym przypadku $B_\mathrm{z} = \mu_0 H_\mathrm{z}$, gdzie $\mu_0$ jest przenikalnością magnetyczną próżni (lub powietrza). Można dodać uwagi dotyczące możliwości poprawienia dokładności pomiarów. Może wskazanie dodatkowych czynników, nieopisywanych w instrukcji, które mogły powodować błędy w wyznaczaniu wartości poszukiwanej wielkości itp.
7. Wzory tabel
| Tabela. 1. Dane pomiarowe | ||
|---|---|---|
| Lp. | $I\ \mathrm{[A]}$ | $\alpha\ \mathrm{[^\circ]}$ |
| 1 | ||
| 2 | ||
| 3 | ||
| 4 | ||
| 5 | ||
| 6 | ||
| 7 | ||
| 8 | ||
| 9 | ||
| 10 | ||
| Tabela 2. Tabela danych do wykonania wykresu |
||||
|---|---|---|---|---|
| Lp. | $I\ \mathrm{[A]}$ $x$ | $\delta(I)\ \mathrm{[A]}$ | $\tan(\alpha)$ $y$ | $\delta (\tan\alpha)$ |
| 1 | ||||
| 2 | ||||
| 3 | ||||
| 4 | ||||
| 5 | ||||
| 6 | ||||
| 7 | ||||
| 8 | ||||
| 9 | ||||
| 10 | ||||
