Spis treści
Ćw. nr 43. Wyznaczanie długości fali świetlnej przy pomocy spektroskopu pryzmatycznego
1. Cel ćwiczenia
- Obserwacja widma liniowego za pomocą spektroskopu, wykreślenie krzywej dyspersji i pomiar długości fal linii widmowych.
2. Zagadnienia teoretyczne
- Zjawisko dyspersji światła.
- Budowa i zasada działania spektroskopu pryzmatycznego.
- Budowa atomu wg teorii Bohra.
- Rodzaje widm, serie widmowe.
3. Wprowadzenie
Atomy i jony pierwiastków będących w fazie gazowej emitują nieciągłe widma liniowe (widma cząsteczek są bardziej skomplikowane). Każdy pierwiastek emituje charakterystyczny dla siebie rozkład prążków, zwanych też liniami widmowymi (tak to widzimy w spektroskopie), co jest wykorzystywane w analizie widmowej.
Dla wodoru atomowego i jonów wodoropodobnych (tzn. mających tylko jeden elektron, tak jak atom wodoru) długości fal prążków w emitowanym widmie można opisać prostym wzorem:
$$\frac{1}{\lambda}=R \left( \frac{1}{n_1^2}- \frac{1}{n_2^2}\right), \tag{43.1}$$
gdzie:
$\lambda$ – długość fali,
$R$ – stała Rydberga,
$n_1$ i $n_2$ – liczby kwantowe określające dwa stany energetyczne atomu (jonu wodoropodobnego), $n_1$ - niższy, $n_2$ - wyższy ($n_1$ < $n_2$). Przejście atomu ze stanu wyższego do niższego powoduje emisję fotonu o energii równej różnicy energii obydwu stanów.
Teoria Bohra atomu wodoru i jonów wodoropodobnych podaje wzór na stałą Rydberga $$R = \frac{m_e e^4 }{8 \varepsilon _o^2 h^3 c}Z^2, $$ gdzie:
$m_e$ – masa elektronu,
$e$ – ładunek elementarny (tj. elektronu),
$\varepsilon _o $ – przenikalność elektryczna próżni,
$h$ – stała Plancka,
$c$ – prędkość światła w próżni,
$Z$ – liczba porządkowa pierwiastka w układzie okresowym pierwiastków.
Dla wodoru atomowego stała Rydberga ma wartość (zwróć uwagę, że dla atomu wodoru Z=1) $R=1,097 \cdot 10^7 \ \mbox{m}^{-1}$
W widmie wodoru linie widmowe tworzą tzw. serie widmowe, którym odpowiadają odpowiednie wartości $n_1$ i $n_2$:
- seria Lymana (odkryta w latach 1906-1914) w zakresie ultrafioletu, $n_1=1, n_2=2,3,...$
- seria Balmera (odkryta w 1885) częściowo w zakresie widzialnym, $n_1=2, n_2=3,4,...$
- seria Paschena (odkryta w 1908) w zakresie podczerwieni, $n_1=3, n_2=4,5,...$
- serie Bracketta, Pfunda, Humphreysa i dalsze nie nazwane.
4. Opis eksperymentu
W ćwiczeniu do badania widm pierwiastków używany jest spektroskop pryzmatyczny. Spektroskop składa się z podstawy, na której umocowany jest stolik spektroskopu z kolimatorami i lunetą. Badane źródła światła umieszcza się przed szczeliną kolimatora. Światło to w postaci wiązki równoległej pada na pryzmat, gdzie ulega rozszczepieniu, tworząc barwne widmo. Charakter widma jest uzależniony od rodzaju źródła światła. Widmo to oglądamy przez lunetę obserwacyjną. Oświetlając drugi kolimator, w którego ognisku znajduje się skala, widzimy tę skalę (w umownych jednostkach – j.u.) w lunecie obserwacyjnej na tle widma. Używając najpierw źródła o znanych długościach fal, można wykreślić krzywą dyspersji liniowej spektroskopu. Krzywa dyspersji $\lambda = f( s )$ obrazuje zależność położenia linii widmowych na skali lunety od długości ich fali. Wykres taki przedstawiony jest na rysunku.
Po sporządzeniu wykresu można wyznaczyć długość fali dowolnego źródła przez wyznaczenie położenia danej linii na skali, a następnie odczytać długość fali z wykresu.
Rys. 43.1. Przykładowa krzywa dyspersji spektroskopu optycznego.
4.1 Pomiary
- Źródło o znanej długości fali (rurkę Plückera napełnioną helem) umocować w statywie, a następnie połączyć z zasilaczem wysokiego napięcia.
- Ustawić spektroskop – uzyskać ostry obraz linii widmowych helu.
- Odczytać położenia poszczególnych linii widmowych i przyporządkować im znane długości fal podane poniżej dla helu:
- czerwona (słaba) – 706,57 nm,
- czerwona – 667,82 nm,
- żółta – 587,56 nm,
- zielona (słaba) – 504,77 nm,
- zielona – 501.57
- niebiesko-zielona – 492,19 nm,
- niebieska – 471,32
- fioletowa – 447,15 nm.
- Określić dokładność odczytu położenia linii (prążka widmowego) na skali $s$.
- Dane zapisać w tabeli 43.1.
- Wyłączyć wysokie napięcie !
- Ustawić przed kolimatorem rurkę Plückera wypełnioną innym gazem. Włączyć wysokie napięcie. Odczytać położenia poszczególnych linii widmowych na skali i określić dokładność.
- Dane zapisać w tabeli 43.2.
- Wyłączyć wysokie napięcie !
- Powtórzyć pomiary z punktów 7-9 dla pozostałych rurek.
5. Opracowanie wyników
- Na podstawie pomiarów dla helu (zmierzone położenia linii $s$ na skali spektroskopu) i podanych długości fal $\lambda$ tych linii, sporządzić na papierze milimetrowym wykres zależności $s =\lambda(s)$, otrzymując w ten sposób wykres dyspersji liniowej spektroskopu.
- Dla badanych gazów określić, przy pomocy sporządzonego wykresu, długości fal zmierzonych prążków widma i zapisać wyniki w odpowiednich tabelach.
- Dla widma wodoru, korzystając ze wzoru (43.1), obliczyć teoretyczne wartości długości fal obserwowanych prążków. Należy to zrobić następująco.
- Przyjąć $n_1=1$ i $n_2=2$, obliczyć $\lambda$ i sprawdzić czy zawiera się w zakresie widzialnym.
- Jeśli nie, to zwiększyć te wartości o 1 i powtórzyć procedurę. Jeśli tak, to obliczać długość fali dla $n_2$ zwiększanych co 1 tak długo, dopóki będą w zakresie widzialnym (400-700 nm).
- Wpisać obliczone wartości do tab. 43.3 do wiersza z wartościami $\lambda_t$.
6. Wzory tabel
Tabela 43.1. Położenia linii widmowych dla helu (linie wzorcowe).
| $s\ \mathrm{ [\,j.u.]}$ | $\lambda\ \mathrm{ [nm]}$ | Kolor linii |
|---|---|---|
| 706,60 | czerwona (ciemna) | |
| 667,82 | czerwona | |
| 587,60 | żółta | |
| 504,77 | zielona (ciemna) | |
| 501,57 | zielona | |
| 492,19 | niebiesko zielona | |
| 471,32 | niebieska | |
| 447,15 | fioletowa |
Tabela 43.2. Położenia linii widmowych badanego gazu.
| L.p. | $s\ \mathrm{ [\,j.u.]}$ | $\lambda\ \mathrm{ [nm]}$ |
|---|---|---|
| 1 | ||
| 2 | ||
| 3 | ||
| 4 | ||
| 5 | ||
| 6 | ||
| itd. |
Opracowanie wyników
- Na podstawie pomiarów dla helu (zmierzone położenia linii $s$ na skali spektroskopu) i podanych długości fal $\lambda$ tych linii, sporządzić wykres zależności $s =\lambda(s)$ otrzymując w ten sposób wykres dyspersji liniowej spektroskopu.
- Dla badanych gazów tab. (tab. 43.2) określić przy pomocy sporządzonego wykresu długości fal zmierzonych prążków widma i zapisać wyniki w odpowiednich miejscach tabeli. Można też skorzystać z metod komputerowych: sporządzić wykres, wybrać krzywą aproksymacyją, obliczyć nieznane długości fal za pomocą równania krzywej.
- Dla widma wodoru, korzystając ze wzoru (43.1), obliczyć teoretyczne wartości długości fal obserwowanych prążków. Należy to zrobić następująco.
- Przyjąć $n_1=1$ i $n_2=2$, obliczyć $\lambda$ i sprawdzić, czy zawiera się w zakresie widzialnym.
- Jeśli nie, to zwiększyć te wartości o 1 i powtórzyć procedurę. Jeśli tak, to obliczać długość fali dla $n_2$ zwiększanych co 1 dopóty, dopóki będą w zakresie widzialnym (400-700 nm).
- Porównać obliczone wartości z wartościami wyznaczonymi tab. 43.2 do wiersza z wartościami $\lambda_t$.
T. Suszko (2018, 2025)

