Spis treści
— Jan Mazur 2014/02/10 10:33
Ćw. nr 73. Pomiar podatności magnetycznej metodą wagi Gouy'a
1. Cel ćwiczenia
- Poznanie wielkości fizycznych charakteryzujących własności magnetyczne ciał stałych.
- Określenie, metodą wagi Gouya, wartości podatności magnetycznej kilku materiałów.
2. Zagadnienia
- Charakterystyka materiałów magnetycznych.
- Fizyczne podstawy diamagnetyzmu i paramagnetyzmu.
- Metody wytwarzania i pomiaru pól magnetycznych.
3. Pytania kontrolne
- Dokonaj podziału materiałów ze względu na własności magnetyczne.
- Opisz teorię paramagnetyzmu wg Curie.
- Opisz wielkości fizyczne stosowane przy opisie własności magnetycznych ciał oraz sposoby ich pomiaru.
4. Literatura
- Ch. Kittel, Wstęp do fizyki ciała stałego, PWN, W - wa, 1974.
- Ch. A. Wert, R. M. Thompson, Fizyka ciała stałego, PWN, W - wa, 1974.
- J. Kuryłowicz, Badania materiałów magnetycznych, WNT, W - wa, 1962.
5. Wprowadzenie
Namagnesowaniem $\vec M$ nazywamy wektor zdefiniowany znanym wzorem $$\vec B=\mu_0 \left (\vec H+\vec M \right )\tag{73.1}$$ gdzie: $\mu_0=4\pi\cdot 10^{-7}\left [\frac{\mbox{Vs}}{\mbox{Am}}\right ]$.
Jest ono miarą dodatkowego pola magnetycznego wywołanego obecnością ośrodka materialnego. Podatność magnetyczną ośrodka $\chi$ określa się następująco: $$\vec M=\chi \vec H\tag{73.2}$$ Ze względu na relację: $$\vec B=\mu_0 \mu_r \vec H\tag{73.3}$$ podatność magnetyczna wiąże się z przenikalnością magnetyczną względną $\mu_r$ zależnością: $$\chi=\mu_r-1\tag{73.4}$$ Przypomnijmy jeszcze, że namagnesowanie $\vec M$ jest sumą wektorową wszystkich momentów magnetycznych $\vec m_i$ zawartych w danym ośrodku, przypadającą na jednostkę objętości: $$\vec M=\frac {1}{V}\sum \vec m_i\tag{73.5}$$
oraz, że w rzeczywistości podatność magnetyczna, podobnie jak przenikalność, nie jest skalarem lecz tensorem drugiej rangi.
Ze względu na wartość i znak podatności magnetycznej materiały magnetyczne można podzielić na następujące klasy:
– diamagnetyki $\chi < 0 \mbox{, }\mu_r < 1$
– paramagnetyki $\chi > 0 \mbox{, }\mu_r > 1$
– ferromagnetyki $\chi >> 0 \mbox{, }\mu_r >> 1$
W ćwiczeniu mierzona będzie wartość podatności dla kilku materiałów. Pomiary zostaną przeprowadzone metodą Gouy'a.
Rys. 73.1. Metoda Gouy'a pomiaru podatności magnetycznej.
W metodzie Gouy'a określamy podatność magnetyczną mierząc wielkość siły działającej na próbkę umieszczoną w niejednorodnym polu magnetycznym. Próbka w kształcie walca, umieszczona jest tak w układzie pomiarowym, że jeden z jej końców znajduje się w środku szczeliny elektromagnesu, gdzie pole Hy jest silne i jednorodne. Drugi jej koniec znajduje się w obszarze, gdzie pole Hyo jest względnie słabe. Gradient pola magnetycznego powoduje działanie na próbkę siły, która, jeśli próbka ma dodatnią podatność, wciąga ją w obszar silnego pola. Przy ujemnej podatności próbka jest wypychana. Wartość tej siły mierzona jest przy pomocy wagi. Wynosi ona: $$F_x=\frac{1}{2}\mu_0\chi S(H_y^2-H_{yo}^2)\tag{73.6}$$ gdzie: S – pole przekroju poprzecznego próbki. Uwzględniając, że Hy » Hyo otrzymujemy wzór na podatność magnetyczną: $$\chi=\frac{2F_x}{\mu_0 S H_y^2}\tag{73.7}$$ gdzie: $H_y=\frac{B}{\mu_0 \mu}$ $\mu$ – względna przenikalność magnetyczna powietrza, w praktyce $\mu=1$. Powyższy wzór możemy przedstawić w wygodniejszej do obliczeń postaci, jeśli pole magnetyczne wyrazimy indukcją magnetyczną, a nie natężeniem pola magnetycznego: $$\chi=\frac{2\mu_0F_x}{S B^2}$$ Uwzględniając, że $F_x=mg \mbox{ i } S=\pi d^2/4$ dostajemy końcowy wzór: $$\chi=\frac{8\mu_0mg}{\pi d^2 B^2}\tag{73.8}$$
6. Przebieg ćwiczenia
- Z podanego zestawu próbek:
FeCl3 – chlorek żelazowy (kolor żółty),
CuS04 – siarczan miedziowy (niebieski),
NiS04 – siarczan niklowy (zielony),
Bi – bizmut – metal,
C – grafit,
CoCl2$\cdot$6H20 – chlorek kobaltowy uwodniony (wrzosowy),
Fe(NH4)2(SO4)$\cdot$6H2O – sól Mohra (biały),
wybieramy trzy i mierzymy średnice przekroju poprzecznego w kilku miejscach. Wyniki zapisujemy w tabeli 73.1. Uwaga: w tabelach wpisać obok oznaczeń p1, p2, p3 nazwę materiału próbki. - Zestawiamy układ pomiarowy wg Rys. 73.1.
- Zawieszamy próbkę tak, aby przy odblokowanej wadze jej koniec znajdował się ok. 1 cm poniżej środka szczeliny elektromagnesu.
- Doprowadzamy wagę do równowagi (tarujemy ) nakładając na drugą szalkę stosowne obciążenie ( przeciwwagę, w przypadku wagi szalkowej ze wskazówką, stan równowagi jest wtedy gdy wskazówka wskazuje zero lub wychyla się jednakowo w obie strony ).
- Włączyć zasilacz elektromagnesu i ustawić prąd 2 A. Pole magnetyczne między nabiegunnikami działa na próbkę siłą skierowaną w dół (w przypadku próbki paramagnetycznej) lub w górę (gdy próbka jest diamagnetykiem) powodując niezrównoważenie wagi. Wagę należy zrównoważyć dokładając odważniki na odpowiednią szalkę. Natężenie prądu i masę dodanych odważników należy zapisać w tabeli 73.3. Pomiar powtórzyć dla prądów 2,5 i 3 A. W przypadku próbki diamagnetycznej przyjmujemy masę dodanych odważników jako ujemną.
- Ustawić zerowy prąd zasilacza i wyłączyć go. Wykonać powyższe pomiary (tj. od p.3) dla dwu następnych próbek.
- Charakterystykę elektromagnesu : B = B ( I) podaje tabela 73.2.
- Wyniki pomiarów zapisujemy w tabeli 73.3.
Tabela 73.1. Średnice przekroju poprzecznego wybranych próbek.
| $Lp. \,\!$ | $p1: \,\!$ | $p2: \,\!$ | $p3: \,\!$ |
| $d [\mbox{mm}]\,\!$ | $d [\mbox{mm}]\,\!$ | $d [\mbox{mm}]\,\!$ | |
| 1 | $\,$ | $\,$ | $\,$ |
| 2 | $\,$ | $\,$ | $\,$ |
| 3 | $\,$ | $\,$ | $\,$ |
| $\bar d\,\!$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ |
Tabela 73.2. Charakterystyka elektromagnesu (lab. 309F).
| $I [\mbox{A}] \,\!$ | 0,5 | 1 | 1,5 | 2 | 2,5 | 3 |
| $B [\mbox{mT}] \,\!$ | 115 | 215 | 300 | 450 | 540 | 640 |
| Klasa teslomierza - 2,5 Zakresy pomiarowe: 200 mT, 500 mT, 2 T | ||||||
Tabela 73.3. Wyniki pomiarów siły działającej na próbki umieszczone w różnych polach magnetycznych.
| $Lp. \,\!$ | $p1: \,\!$ | $p2: \,\!$ | $p3: \,\!$ | ||||||
| $I \,\!$ | $m \,\!$ | $F=mg \,\!$ | $I \,\!$ | $m \,\!$ | $F=mg \,\!$ | $I \,\!$ | $m \,\!$ | $F=mg \,\!$ | |
| $[\mbox{A}]\,\!$ | $[\mbox{mg}] \,\!$ | $[\mbox{N}] \,\!$ | $[\mbox{A}]\,\!$ | $[\mbox{mg}] \,\!$ | $[\mbox{N}] \,\!$ | $[\mbox{A}]\,\!$ | $[\mbox{mg}] \,\!$ | $[\mbox{N}] \,\!$ | |
| 1 | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ |
| 2 | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ |
| 3 | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ |
| 4 | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ |
| 5 | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ |
| 6 | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ |
7. Opracowanie wyników
- Sporządzić wykres charakterystyki elektromagnesu
- W tabeli 73.4. podać wyniki pomiarów podatności magnetycznej każdej z próbek dla poszczególnych wartości pól magnetycznych.
- Obliczyć wartości średnie podatności i błędy przeciętne dla poszczególnych próbek, wzór na błąd przeciętny: $\Delta_p(\overline \chi)=\frac{1}{n}\sum_{i=1}^n|\overline \chi-\chi_i|$.
- Dla każdej próbki dla jednego z pomiarów obliczyć błąd maksymalny podatności magnetycznej, wzór:
$$\Delta\chi=\chi \left(\frac{\Delta m}{m}+\frac{\Delta g}{g}+2\frac{\Delta d}{d}+2\frac{\Delta B}{B}\right)\tag{73.9}$$
gdzie:
$\Delta m$ – przyjąć 5 mg,
$g \mbox{ i }\Delta g$ – przyjąć odpowiednio 9,81 i 0,01 m/s2,
$\Delta B$ – obliczyć na podstawie klasy i zakresu pomiaru teslomierza podanych w tabeli 73.2 korzystając z definicji klasy miernika: $\mbox{klasa}=\frac{\mbox{blad}}{\mbox{zakres}}\cdot 100$, zakres dopasować do wartości $B$.
Tabela 73.4. Wyniki pomiarów podatności magnetycznej.
| $Lp. \,\!$ | $B \,\!$ | $\chi \left (\mbox{p1:}\qquad \quad \right ) \,\!$ | $\chi \left (\mbox{p2:}\qquad \quad \right ) \,\!$ | $\chi \left (\mbox{p3:}\qquad \quad \right ) \,\!$ |
| $[\mbox{mT}] \,\!$ | ||||
| 1 | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ |
| 2 | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ |
| 3 | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ |
| 4 | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ |
| 5 | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ |
| 6 | $\,$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ |
| $\bar \chi \pm \Delta \chi \,\!$ | $\,$ | $\,$ | $\,$ | |

